Điều gì khiến một sự kiện 'siêu lây lan'?

  

Một số mô hình cho thấy chỉ 20% số người - siêu lây lan - tạo ra 80% tất cả các ca nhiễm trùng

Giờ đây, nhiều tháng sau khi dịch virus corona tại Mỹ bùng phát, các biện pháp phòng ngừa an toàn đã trở thành thói quen: đứng cách nhau 2m, đeo khẩu trang và rửa tay.

Tuy nhiên, một số sự kiện 'siêu lây lan' nào đó - tiệc sinh nhật, gặp nhau ở quán rượu và thậm chí buổi tập dợt hợp ca - dường như là thủ phạm gây ra số người nhiễm trùng Covid-19 quá mức.

  

Vậy thì làm sao mà chỉ một đêm đi chơi, hoặc chỉ một người bị nhiễm bệnh, có thể dẫn đến hàng chục trường hợp lây nhiễm khác?

Chúng tôi yêu cầu Tiến sĩ Abraar Karan, một bác sĩ và nhà nghiên cứu y tế công cộng tại Đại học Y tế Harvard, xem xét ba trường hợp khác nhau, kể từ khi dịch bệnh ở Mỹ bắt đầu, để tìm hiểu tại sao một sự kiện có thể chuyển từ nguy cơ thấp sang nguy cơ cao, và làm thế nào để chúng ta tránh tham dự một sự kiện siêu lây lan.

Siêu lây lan là gì?

  

Tại một sự kiện siêu lây lan, số lượng các trường hợp bị lây nhiễm sẽ cao không tương xứng so với tỷ lệ truyền nhiễm chung, Tiến sĩ Karan nói.

Và nguy cơ của những sự kiện siêu lây lan này có thể bùng ra khi có sự người 'siêu lây lan' tham dự. Người 'siêu lây lan' là những người tạo lây nhiễm rộng rãi bằng cách tiếp xúc với nhiều người hơn trung bình, hoặc phát ra nhiều virus hơn.

"Tôi có xu hướng nghĩ về nó như thế này: đại đa số mọi người có thể không tạo lây nhiễm cho người nào khác, và một số người, trong một số tình huống nhất định, sẽ lây nhiễm cho rất nhiều người," Tiến sĩ Abraar Karan nói. "Một người có thể gây lây cho 10 người, hoặc 15 người hoặc 20 người."

  

Bạn có thể đi đến một quán rượu và giữ an toàn? Bác sĩ Karan nói rằng điều đó có thể khó

Các nghiên cứu vẫn đang được thực hiện, tiến sĩ Karan nói, nhưng kết quả ban đầu chỉ ra rằng sự lây lan của virus corona chủ yếu được hỗ trợ bởi các sự kiện siêu lây lan này.

  

"Các mô hình khác nhau đã xem xét điều này và kết luận rằng 20% số người bị nhiễm Covid-19 làm lây ra 80% tổng số những người bị nhiễm.

Và trong khi mức độ rủi ro sẽ thay đổi lớn giữa các sự kiện, Tiến sĩ Karan nói rằng có một số yếu tố nhất định cần phải cảnh báo.

  

"Nếu bạn hội tụ bất kỳ những yếu tố nào sau đây: ở trong nhà, không gian đông đúc, kín, không có bất kỳ loại thiết bị bảo vệ cá nhân nào như khẩu trang (trừ khi lúc bạn đang ăn) - những thứ đó đều có nguy cơ cao", ông nói.

Tập dợt hợp ca, Mount Vernon, Washington

  

Chuyện gì xảy ra?

Vào tháng Ba, lúc đại dịch mới bùng nổ ở Hoa Kỳ, 61 thành viên của một nhóm hợp xướng ở quận Skagit, Washington, gặp nhau để tập hợp ca hàng tuần. Một người tham dự cuộc tập dợt kéo dài hai tiếng rưỡi đã có những triệu chứng giống như cảm lạnh.

  

Vài ngày sau, sau một cuộc điều tra của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), 53 trường hợp nhiễm Covid-19 đã được xác định - tức 87% những người đã tập hợp để hát. Hai thành viên của nhóm sau đó đã chết.

Trong buổi tập dợt ngày 10/3, ghế ngồi được sắp xếp thành sáu hàng, mỗi hàng 20 ghế, mỗi ghế cách nhau 15 đến 25 cm, theo báo cáo của CDC. Các thành viên vào chỗ ngồi diễn tập thông thường của họ, với khoảng trống của khoảng 40 người không có mặt trong đêm đó. Một số đồ ăn nhẹ được chia sẻ trong thời gian nghỉ 15 phút, mặc dù không có thành viên nào báo cáo liên hệ vật lý giữa những người có mặt.

Tại sao có sự lây lan?

Trong trường hợp này, yếu tố chính có thể là lý do của nhóm để họp: hát.

Khi bạn hát, tương tự như khi nói to hoặc hét, bạn sẽ tống các giọt hô hấp ra khỏi miệng và mũi, Tiến sĩ Karan nói.

  

"Khi thở ra mạnh, bạn sẽ tạo ra nhiều khí dung hơn, những giọt nhỏ hơn có thể lơ lửng trong không khí", ông nói.

Dịch Covid-19 có dẫn đến khủng hoảng lương thực toàn cầu?

Trong dàn hợp xướng của quận Skagit, thành viên bị bệnh ban đầu có thể đã tống ra những giọt nước này khi họ luyện tập, sau đó bay lơ lửng trong không khí khi các thành viên hát và giao lưu trong hơn hai giờ đồng hồ.

Tiệc sinh nhật, Carollton, Texas

  

Chuyện gì xảy ra?

Vào ngày 30/5, gia đình nhà Barbosa đã tập trung thành một nhóm 25 người cho bữa tiệc sinh nhật bất ngờ. Gia đình ở phía bắc Texas nói với truyền thông Hoa Kỳ rằng chủ nhà đã vô tình bị nhiễm Covid-19.

Cuối tháng 6, Chance O'Shel, một thành viên gia đình nói rằng tám người trong gia và 10 người bạn của gia đình đã bị nhiễm virus, bao gồm cụ ông và cụ bà Frank và Carole Barbosa, hai người sắp kỷ niệm 68 năm ngày cưới.

  

Trong bối cảnh virus bùng phát, những tiệc sinh nhật drive bys như thế này sẽ an toàn hơn là cuộc tụ tập trong nhà

Cả Frank và Carole Barbosa sau đó đều phải nhập viện và vào ngày 1/7, Frank Barbosa qua đời, các thành viên gia đình cho biết.

"Họ thậm chí còn thận trọng hơn trước đây, nhưng điều đó vẫn dẫn đến việc bà, ông và dì của tôi phải vào bệnh viện", ông O'Shel nói về việc tập họp của họ với đài truyền hình địa phương KAVU.

Tại sao lại lây lan?

  

Đối với Tiến sĩ Karan, một bữa tiệc sinh nhật tương tự như của gia đình Barbosa có thể có tất cả các yếu tố cho một sự kiện siêu lây lan.

"Bạn có thể tưởng tượng nếu bạn ở trong một bữa tiệc sinh nhật, có rất nhiều liên hệ gần gũi ở đó", ông nói. "Cũng có người có thể xếp hàng để sử dụng nhà vệ sinh", chen chúc nhau trong một hành lang nhỏ nơi không thể áp dụng giãn cách xã hội.

Khi mọi người ăn uống, nhiều vấn đề phát sinh. Đầu tiên, chắc chắn bạn sẽ không sử dụng khẩu trang khi ăn - điều này khiến lây lan dễ dàng hơn.

Thứ hai, nếu khách dự tiệc bắt đầu uống rượu, những quy tắc giãn cách xã hội cứng nhắc có thể sẽ được tôn trọng một cách lỏng lẻo hơn, hoặc bị bỏ qua hoàn toàn.

 

"Chúng tôi đang yêu cầu mọi người thay đổi hành vi của mình, chúng tôi yêu cầu mọi người làm những việc không tự nhiên với họ", để giúp ngăn chặn sự lây lan, Tiến sĩ Karan nói. "Nếu bạn giới thiệu những thứ như rượu, nhiều xác suất là mọi người trở lại hành vi bình thường của họ, họ sẽ ít bị ức chế hơn nên họ có thể quên những gì phải để ý."

Nhà hàng và quán bar, East Lansing, Michigan

  

Chuyện gì xảy ra?

Vào ngày 8/6, chủ sở hữu của Harper's Restaurant and Brew Pub - một nhà hàng bên trong rộng gần 1.000m2 với chỗ ngồi ngoài trời lớn - đã mở cửa sau nhiều tuần đóng cửa vì Covid-19.

Các quản lý của nhà hàng có lớp đào tạo về an toàn, bàn ăn được đẩy cách nhau sáu feet và sức chứa chỉ giới hạn ở khoảng một nửa đám đông thông bình thường, cho phép khoảng 225 khách hàng.

Rượu và giãn cách xã hội có lẽ không phải là một kết hợp tốt, Tiến sĩ Karan

Nhưng kể từ ngày 2/7, một báo cáo về 152 ca nhiễm trùng ở 13 quận trên khắp Michigan đã được gắn liền với Harper's. Trong số các trường hợp này, 128 cho biết họ đã có mặt tại nhà hàng trong khoảng thời gian từ ngày 12/6 đến ngày 20/6 và phần còn lại thì có liên hệ chặt chẽ với những người đã đến nhà hàng này.

Tại sao lại lây lan?

Bước vào quán bar hoặc vào trong nhà hàng có thể đưa bạn vào một số lãnh thổ đầy rủi ro, Tiến sĩ Karan giải thích.

Tương tự như một bữa tiệc sinh nhật, thực phẩm có thể là một yếu tố.

  

"Khi thực khách ăn uống, họ sẽ không đeo mặt nạ, họ sẽ nhai và nói chuyện, và họ sẽ mặt đối mặt với nhau," bác sĩ nói, khiến các giọt nhỏ truyền đi giữa khách.

Nếu nhạc phát ra quá lớn tại địa điểm đông người, khiến mọi người khó nói chuyện, nói to cũng sẽ gây ra một số rủi ro, "giống như một bữa tiệc trong tình trạng quá tải", Tiến sĩ Karan nói.

Nhiệt độ cao đi kèm với mùa hè sẽ thêm một phức tạp nữa, ông nói.

"Có một số bằng chứng cho thấy máy điều hòa không khí có thể góp phần cho sự lây lan, có thể thổi những giọt nước dọc theo đường đi của máy điều hòa."

  

Thêm vào đó việc sử dụng nhà vệ sinh công cộng, một số khu vực có điểm tiếp xúc cao như tay nắm ở cửa và bạn có tiềm năng sẵn sàng cho việc lây lan rộng.

"Tôi nghĩ rằng phòng ngừa rất quan trọng", Tiến sĩ Karan nói. "Nhưng nói cho cùng thì, cho dù bạn có thực hiện bao nhiêu biện pháp phòng ngừa, một số điều tự nó có rủi ro cao và quán bar là một trong những điều đó."

Holly Honderich

Mỹ thu giữ 12 tấn hàng nghi là tóc từ tù nhân TC

Hôm thứ Tư 1/7, nhà chức trách liên bang Mỹ ở New York bắt giữ một lô hàng gồm các sản phẩm tóc và phụ kiện làm đẹp bị nghi ngờ là làm từ tóc của những người bị nhốt trong trại cải tạo của Trung cộng.

Các quan chức Hải quan và Biên phòng Hoa Kỳ (CBP) nói với hãng tin AP rằng lô hàng có trọng lượng 11,8 tấn và trị giá ước tính là 800.000 đô la.

“Việc sản xuất những hàng hóa này cấu thành hành vi xâm hại nhân quyền rất nghiêm trọng, và việc thu giữ này nhằm gửi đi một thông điệp rõ ràng và trực tiếp tới tất cả các bên muốn làm ăn với Hoa Kỳ rằng các hành vi bất hợp pháp và vô nhân đạo sẽ không được chấp nhận trong chuỗi cung của Mỹ”, bà Brenda Smith, trợ lý ủy viên điều hành của Văn phòng chuyên trách về thương mại thuộc CBP, phát biểu.

  

Đây là lần thứ hai trong năm nay, CBP thực hiện một trong những lệnh thu giữ hiếm hoi của họ đối với các lô hàng tóc bện từ Trung cộng, căn cứ vào mối nghi ngờ rằng những người làm ra các sản phẩm đó phải chịu những xâm hại về nhân quyền.

Các lệnh này được áp dụng để tạm giữ các container hàng tại các cảng nhập cảnh ở Hoa Kỳ cho đến khi CBP có thể điều tra về những cáo buộc.

  

Lô hàng bị thu giữ hôm 1/7 gồm các sản phẩm do công ty Lop County Meixin Hair Product sản xuất.

Hồi tháng 5, một vụ thu giữ hàng tương tự đã được thực hiện đối với công ty Hetian Haolin Hair Accessories, mặc dù hàng của công ty này là tóc bện từ sợi tổng hợp, không phải tóc người, CBP cho biết.

  

Cả hai hãng xuất khẩu này đều ở Tân Cương, tỉnh vùng xa ở miền tây Trung cộng. Tại đó, trong 4 năm qua, chính phủ Trung cộng đã giam cầm khoảng 1 triệu người dân tộc thiểu số, hoặc hơn thế.

Những người dân tộc thiểu số bị giam trong các trại tập trung và các nhà tù, ở đó, họ bị nhồi sọ về tư tưởng, buộc phải bỏ đạo và từ bỏ ngôn ngữ của họ, cũng như bị xâm hại thân thể.

  

Trung cộng lâu nay vẫn ngờ vực rằng người Duy Ngô Nhĩ, chủ yếu theo đạo Hồi, có khuynh hướng ly khai vì khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và tôn giáo.

Các bài tường thuật của AP và các hãng tin khác nhiều lần cho thấy rằng những người ở bên trong các trại giam và nhà tù, mà các nhà hoạt động gọi là “các nhà máy hắc ám”, phải gia công đồ thể thao và quần áo cho các thương hiệu nổi tiếng của Hoa Kỳ.

AP, TIME, FOX News

Đập Tam Hiệp _ dự án kỳ vĩ đầy tham vọng của Trung cộng

  

Trung cộng luôn quyết tâm xây những con đập kỳ vĩ chặn sông nhằm thỏa khát vọng chế ngự thiên nhiên, bất chấp hậu quả tai hại.

Nếu có chút nghi ngờ gì về niềm hãnh diện của Trung cộng đối với Đập Tam Hiệp trên dòng sông Trường Giang, bạn nên tới thăm nơi này.

Con đập của những cái 'nhất'

  

Một chuyến xe buýt du lịch sẽ đưa bạn đi 40km, khởi hành từ thành phố Nghi Xương, qua các trạm kiểm soát quân sự tới trung tâm tham quan. Sách hướng dẫn tự hào liệt kê ra những kỷ lục thế giới mà con đập này nắm giữ.

Trong đó, có nhiều thứ là vô nghĩa đối với đa số mọi người, nhưng lại là vô giá đối với những ai hâm mộ kỹ thuật trị thủy: "Nơi có mật độ đổ bê tông dày đặc nhất"; "Đập tràn có khả năng xả lũ lớn nhất"; "Âu tàu trên đất liền có độ nâng cao nhất".

Cuốn sách cũng đảm bảo với du khách rằng các quan ngại mà những người phản đối việc xây đập nêu ra, như phải di dời dân, tác hại tiêu cực tới môi trường sinh thái... đều đã được kiểm soát tốt.

Và rồi bạn nhận ra rằng dòng nước, hay nói đúng hơn là việc kiểm soát dòng nước, đã luôn là trọng tâm chú ý tại Trung cộng từ hàng thiên niên kỷ qua.

Ước mơ chế ngự được thiên nhiên luôn ám ảnh tâm trí giới lãnh đạo Trung cộng

Thực tế đó vẫn đang diễn ra trong thời nay.

Nền kinh tế Trung cộng đã cho thấy những dấu hiệu chững lại sau một giai đoạn phát triển nhanh chóng, và việc thiếu nước sẽ tạo những quan ngại to lớn trong vài thập niên sắp tới.

Những con đập khổng lồ sẽ cung cấp một phần đáng kể năng lượng cho Trung cộng thông qua các nhà máy thủy điện, qua đó giúp giảm bớt ô nhiễm thải ra từ các nhà máy nhiệt điện.

Đập Tam Hiệp được lắp đặt hệ thống máy sản xuất điện 18.2GW, tức là cao gấp 10 lần so với nhà máy điện hạt nhân Đại Á Loan ở Quảng Đông.

  

Đang có thêm những con đập nữa được lên kế hoạch xây dựng tại nhiều dòng sông khác ở Trung cộng, như các dự án gây tranh cãi trên dòng Nộ Giang chảy qua Di sản Thế giới của Unesco tại Vân Nam trước khi chảy sang đất Myanmar và Thái Lan.

Các dòng sông của Trung cộng đang trong tình trạng ô nhiễm, bị phá hại, khai thác quá mức, bị lở bờ và nhiều yếu tố khác tác động.

Việc điều kiện môi trường xấu đi ước tính khiến cho Trung cộng thiệt hại mỗi năm chừng 10% tổng sản phẩm quốc nội, theo đánh giá của Elizabeth C Economy trong cuốn The River Runs Black.

  

Nước đã trở thành một nội dung quan trọng trong nhiều cuộc biểu tình dân sự, mà có những cuộc trở thành bạo lực.

Thủ tướng Lý Bằng trong tuyên bố ra hồi 1992 với nội dung phê chuẩn việc xây Đập Tam Hiệp dường như khẳng định rằng Trung cộng coi dự án này như một cuộc biểu dương ý chí chính trị, kinh tế và công nghệ của đất nước.

Đập Tam Hiệp nhằm phô trương khả năng trị thủy của người Trung cộng

"Đập Tam Hiệp sẽ cho thế giới thấy khát vọng và khả năng của người Trung cộng trong việc xây dựng dự án bảo vệ nước và xây dựng nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới."

Nếu nhìn tới khuynh hướng đi xuống trong việc xây dựng các con đập lớn trong cộng đồng thế giới thời đó, một phần bởi những lo ngại về việc gây tác động xấu tới môi trường, khó có thể tin là tuyên bố của ông Lý sẽ được thế giới tán thưởng.

Tuy nhiên, khả năng chế ngự dòng nước luôn được coi trọng tại Trung cộng.

Những người chỉ trích đặt vấn đề về cái giá tài chính, xã hội và môi trường trong việc xây đập mới chỉ nhìn thấy một phần câu chuyện.

Con đập còn nhằm giải quyết những vấn đề khác của dòng Trường Giang và nhu cầu cần năng lượng sạch của Trung cộng.

Công trình vĩ đại

  

Các số liệu khiến ta phải chóng mặt: cao 185 mét, rộng gần 2km, được dựng lên từ gần 30 triệu mét khối bê tông, và làm ngập nước trên diện tích 30 ngàn hecta đất nông nghiệp, để nhằm tạo ra một hồ chứa có diện tích chừng 31 ngàn dặm vuông.

Con đập đã trở thành một biểu tượng của Trung cộng, tương tự như Vạn Lý Trường Thành.

Nhưng cái giá phải trả là gì?

Hàng triệu dân đã phải tái định cư tới nơi ở mới trong dự án Đập Tam Hiệp

Với cỗ máy nhà nước đẩy dự án đi, một số người cho rằng các sai phạm kỹ thuật đã được phớt lờ.

Một số người chỉ trích nói rằng lượng nước trữ trong hồ chứa sẽ làm tăng nguy cơ ngập lụt trên thượng nguồn, ở tỉnh Tứ Xuyên.

Cạnh đó là các tác hại tới hệ sinh thái địa phương, việc xóa sổ các địa điểm di sản vô giá. Rồi nguy cơ con đập trở nên không an toàn khi có các trận động đất xảy ra, nguy cơ gây thay đổi tầng địa chấn, gây đất lở từ lượng nước khổng lồ được trữ lại...

Việc chính phủ Trung cộng đảm bảo đã tính toán hết các yếu tố đó không làm cho người ta cảm thấy yên tâm hơn.

Một trong những chủ đề gây tranh cãi là việc tái định cư cho người dân địa phương.

Khu hồ chứa rộng 1.000 cây số vuông và trải dài trên 600km từng là nơi sinh sống của khoảng 1,5 triệu người, 19 quận hạt, 140 thị trấn, 360 thị xã và 1.351 ngôi làng.

Tất cả đều cần được đưa đi nơi khác, và họ sẽ cần phải thích nghi với điều kiện sống có thể hoàn toàn khác, bên cạnh việc bị tác động tâm lý nặng nề từ việc phải rời bỏ nơi họ đã từng sống qua bao đời.

Đó là những quan ngại phức tạp, đầy áp lực, nhưng tất cả đều phải được hiểu trong khuôn khổ lịch sử nền công nghiệp trị thủy của Trung cộng.

Khát vọng thần thánh

Hồ chứa khổng lồ phục vụ Đập Tam Hiệp trải rộng trên chừng 1.000 cây số vuông

Truyền thuyết Trung cộng kể rằng Hạ Vũ được vua Nghiêu, Thuấn giao nhiệm vụ trị thủy.

Để tưởng thưởng cho công sức của ông trong quá trình nạo vét dòng sông, nắn dòng chảy ra biển, Hạ Vũ sau được truyền ngôi.

Ông đã lập nên nhà Hạ, triều đại được cho là đã chiếm lĩnh thung lũng sông Hoàng Hà hồi thế kỷ thứ ba trước Công Nguyên.

Xây cho được một con đập khổng lồ trên dòng Trường Giang từng là mơ ước của bất kỳ nhà lãnh đạo Trung Hoa nào thời hiện đại, kể từ Tôn Trung Sơn trở đi.

Trong bài thơ viết hồi 1956 nhằm kỷ niệm sự kiện tự mình bơi ở Trường Giang, Mao Trạch Đông đưa ra viễn kiến xây dựng một công trình vĩ đại trên dòng sông này.

Các kế hoạch xây Đập Tam Hiệp đã được đưa ra hồi cuối thập niên 1950, nhưng những biến động của cuộc Đại Nhảy vọt và Cách mạng Văn hóa khiến dự án phải xếp lại trong thời Mao.

Cho tới khi Đặng Tiểu Bình ra chính sách cải cách, mở cửa vào cuối thập niên 1970, việc này mới lại được đưa ra bàn luận.

  

Thậm chí ngày nay, người Trung cộng vẫn tổ chức kỷ niệm sự kiện Mao Trạch Đông bơi trên sông Trường Giang nhằm đánh dấu tầm quan trọng của dòng sông này

Một con đập nhỏ hơn - một dạng dự án thử nghiệm - đã được triển khai ở phần hạ lưu trong lúc chờ thời gian trở nên chín muồi cho dự án.

Khi ông Lý Bằng muốn tìm sự phê chuẩn tại Quốc hội, hồi 1992, để bắt tay vào việc xây đập, một phần ba các đại biểu đã biểu quyết chống - một mức độ chống báng cao chưa từng thấy.

Ngay cả những người phản đối cũng thừa nhận là kể từ khi đập được xây, những vụ lũ lụt lớn trên sông Trường Giang đã không xảy ra ở quy mô như vụ lũ lụt cướp đi sinh mạng 3.500 người hồi 1998.

  

Tuy nhiên, ảnh hưởng của chương trình tái định cư khổng lồ khiến người ta quan ngại, từ việc ảnh hưởng trực tiếp tới tâm sinh lý người dân cho tới những vấn đề về bồi thường không thỏa đáng hay nạn biển thủ tiền đền bù.

Một quốc gia như Trung cộng, nơi có khá nhiều những dòng sông chảy xiết và nhu cầu to lớn về năng lượng, sẽ là không khôn ngoan nếu như không tận dụng những nguồn tài nguyên tái tạo được để phục vụ phát triển kinh tế.

Về mặt lý thuyết, Trung cộng rất dồi dào tiềm năng thuỷ điện, 380 GW, tương đương hàng trăm nhà máy điện hạt nhân cỡ trung bình, tức là nhiều hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.

Trung cộng mới chỉ khai thác được vỏn vẹn một phần tư tiềm năng đó.

Trung cộng cam kết đến năm 2020 sẽ đáp ứng 15% nhu cầu năng lượng trong nước từ các nguồn tài nguyên có thể tái tạo, và sẽ giảm lượng khí thải nhà kính xuống 40-45% - những cam kết chỉ có thể đạt được nếu như thuỷ điện đóng vai trò lớn trong kế hoạch. 

 Đập Tam Môn Hiệp và 'nỗi buồn Trung Hoa'

 

Đập Tam Hiệp đã vấp phải nhiều chỉ trích ngay từ trước khi khởi công xây dựng

Để hiểu thêm về dự án Đập Tam Hiệp, tôi đã đi chừng 700km lên phía bắc, tới dòng sông Hoàng Hà để xem Đập Tam Môn Hiệp, nằm giữa tỉnh Hà Nam và tỉnh Sơn Tây.

Đập được xây trong thời Mao, cách đây nửa thế kỷ, và đối lập rõ rệt với Đập Tam Hiệp.

Về mặt lịch sử, sông Hoàng Hà thậm chí còn in đậm dấu ấn trong tâm trí Trung cộng hơn so với Trường Giang.

Trong suốt một thời gian dài được coi (một cách sai lầm) là "cái nôi của nền văn minh Trung Hoa", Hoàng Hà và các nhánh sông của nó là nguồn cung cấp nước chính yếu cho vùng đồng bằng Hoa Bắc.

  

Chừng phân nửa lúa mì và một phần ba sản lượng ngô của cả nước được trồng trọt tại đây; ước chừng một nghìn tỷ người đã từng sinh sống rồi chết đi tại đây.

Thế nhưng Hoàng Hà cũng là "Nỗi buồn Trung Hoa", với những cơn lũ lụt khủng khiếp từng cướp đi hàng triệu sinh mạng chỉ trong một cơn cuồng nộ.

Hoàng Hà là nơi Mao Trạch Đông chú ý tới đầu tiên sau khi lên nắm quyền, hồi 1949.

Chính quyền Mao đã có một chiến dịch điên rồ: xây dựng đập nhằm chứng tỏ sự thắng thế trong cuộc chiến chế ngự thiên nhiên.

Nhân dân Nhật báo đã nói về cuộc chiến chống lại Hoàng Hà như thể nói về một cuộc chiến huyền thoại vật lộn với con rồng: những dự án kỹ thuật "chặt đứt vảy, móng vuốt và những cái răng của con rồng hung dữ".

  

Đập Tam Hiệp tới nay đã giúp chặn nạn lũ lụt vốn thường cướp đi mạng sống của hàng triệu người

Đập Tam Môn Hiệp là con đập kỳ vĩ nhất trong số các con đập trên sông Hoàng Hà. Nó được xây ở nơi dòng sông chia ra thành ba nhánh, cực kỳ thích hợp để con người có thể chế ngự được dòng sông thần thánh.

Việc xây đập được bắt đầu từ năm 1957, với sự giúp đỡ của các kỹ sư Liên Xô.

Người ta nói rằng con đập sẽ giữ phù sa lại, không để cuốn theo dòng nước xuống hạ nguồn, vốn là nguồn cơn khiến đáy sông bị đầy lên, tràn ra các vùng đồng bằng kế bên.

Sông Hoàng Hà, họ nói, nhờ vậy sẽ không còn sắc vàng nữa, ứng với lời sấm truyền từ xa xưa:

"Hiền nhân hiển minh, dòng chảy trong xanh".

Sự vô lý đến ngớ ngẩn của niềm tin này nhanh chóng đã được chứng minh.

Phù sa bắt đầu đọng lại ở vị trí tường đập với tốc độ báo động. Đến 1962, sức chứa của hồ chứa Tam Môn Hiệp chỉ còn phân nửa.

Ngay cả sau việc xây dựng lại trên quy mô lớn được tiến hành, từ 1965 đến 1973, thì gần 40% sức chứa của đập vẫn ngập phù sa tích tụ từ 18 năm đầu hoạt động, và lượng điện được tạo ra từ nhà máy thuỷ điện ít hơn nhiều so với ước tính ban đầu.

Đập Tam Môn Hiệp được xây cách đây nửa thế kỷ nhằm chế ngự sông Hoàng Hà

Năm 2004, một trong các kỹ sư tham gia thiết kế đập thừa nhận trên truyền hình Trung cộng rằng con đập là "một sai lầm".

Thế nhưng ngày nay, Đập Tam Môn Hiệp vẫn tiếp tục hoạt động, như một người lính già ngang ngạnh quyết bám trụ một tiền đồn đã bị lãng quên.

Công tác bảo vệ đập lơi lỏng tới mức gần như không có gì.

Sau khi trả 30 nhân dân tệ (4,7 đô la Mỹ), tôi được phép tự do lang thang khắp chỗ này chỗ khác trên đập, trong lúc hệ thống nhà máy cũ kỹ vẫn gầm gừ vận hành một cách đáng ngại.

Một vài nhân công uể oải trong nắng, và chẳng có ai buồn chặn tôi lại khi tôi mò vào bên trong những sảnh đặt turbine cũ.

"Khi Hoàng Hà êm đềm," dòng khẩu hiệu sơn đỏ rực viết trên bức tường đập chừng 7 mét, "thì đất nước thái bình".

Câu khẩu hiệu nhằm nhắc tới Đại quan thuỷ đế Hạ Vũ.

Bức tượng vị vua trị thuỷ huyền thoại đứng sừng sững nhìn ra những triền đồi. Nhưng tôi đoán nếu là ông thì có lẽ ông đã làm khác.

Tuyệt tác thủy lợi hai ngàn năm trước

  

Đô Giang Yển được vị quan Lý Băng cho xây dựng từ hơn 2.000 năm trước, đến nay vẫn đang được sử dụng

Tuy nhiên, công tác trị thuỷ của Trung cộng không phải lúc nào cũng được coi như cuộc chiến chống lại thiên nhiên

Cả hai công trình hiện đại kể trên đều giống như sự áp đặt thô thiển trên dòng sông nếu so sánh với những công trình thuỷ lợi cổ xưa ở Đô Giang Yển trên dòng Dân Giang, nằm cách Thành Đô của tỉnh Tứ Xuyên một tiếng rưỡi lái xe.

Mục đích của công trình này khác hẳn: chế ngự sông Dân Giang nhằm dẫn nước tạo hệ thống thuỷ lợi cho vùng đồng bằng Thành Đô.

Cách tính toán thông minh của viên quan Lý Băng đời nhà Tần, gồm việc phân chia dòng Dân Giang thành hai, với dòng chảy nhỏ hơn được dẫn vào một hệ thống tưới tiêu thuỷ lợi phức hợp, đã cực kỳ thành công. Đô Giang Yển vẫn được sử dụng cho đến ngày nay.

Tuy biết nơi này nay được xếp thành Địa điểm Di sản Thế giới của Unesco, tôi vẫn bất ngờ khi chứng kiến vẻ đẹp sững sờ của nó, được điểm xuyết với những ngôi chùa, những công viên với những ngọn núi nhấp nhô phía xa xa dẫn vào cao nguyên Tây Tạng.

Hòn đảo nhân tạo của Lý Băng, với gờ đất nhô lên được gọi là Ngư Khẩu, là nơi dòng sông dậy sóng và chia làm hai, nay được gia cố bằng bê tông. Ngoài ra, mọi thiết kế đều hầu như không thay đổi gì so với trong thời nhà Tần cách đây cả hai ngàn năm.

Tuy nhiên, hệ thống thuỷ lợi này không phải chỉ là sự hài hoà giữa thiết kế của con người với cảnh quan tự nhiên.

Nó là một chìa khóa quan trọng cho cuộc chinh phạt đất Thục (nay gần như thuộc vùng Tứ Xuyên) bởi nhà Tần láng giềng - một chiến thắng đã đưa đến cuộc thống nhất thiên hạ đầu tiên ở Trung Hoa dưới sự cai trị chuyên chế, bạo ngược của Tần Thuỷ Hoàng Đế, vị hoàng đế đã để lại một di sản khổng lồ, trong đó gồm cả những đoạn tường thành đầu tiên của Vạn Lý Trường Thành vĩ đại.

Tác phẩm trị thuỷ của Lý Băng đã khiến cho đất nhà Thục trở nên màu mỡ, và cuối cùng đem đến quyền lực kinh tế giúp giành lại được sự độc lập của nhà Thục trong thời Tam Quốc.

Philip Ball