HÀ NỘI NGHÌN NĂM CỔ KÍNH

Haø Ñình Huy

Moät daân toäc coù neàn vaên hoùa laâu ñôøi bao giôø cuõng troïng thò, giöõ gìn coi nhö thieâng lieâng nhöõng di tích cuûa noù, ñaëc bieät laø daáu tích cuûa nhöõng söï nghieäp anh huøng vaø quang vinh cuûa oâng cha, noøi gioáng, nhöõng gì nhaéc laïi nhöõng kyø coâng cuûa caùc baäc tieàn boái trong cuoäc ñaáu tranh vì ñoäc laäp, töï do, vì ñôøi soáng aám no, haïnh phuùc cuûa caùc theá heä ñaõ qua.

Veà phöông dieän aáy, nhöõng caùi goïi laø di saûn vaên hoùa, tuy thuoäc veà quaù khöù cuûa moät dó vaõng khoâng bao giôø trôû laïi, nhöng noù vaãn soáng bôûi vì nhöõng caùi chuùng ta laøm hoâm nay, trong ñôøi soáng vaät chaát cuõng nhö trong ñôøi soáng tinh thaàn, laø tieáp tuïc caùi hoâm qua.

Trong caùc loaïi di saûn vaên hoùa cuûa daân toäc, hieän nay chuùng ta caàn ñaëc bieät quan taâm veà ñaát nöôùc vaø con ngöôøi. Nhö theá vieäc vieát veà Thaêng Long coå ñoâ cuûa daân toäc Vieät trong thôøi ñieåm troøn moät nghìn naêm laø ñieàu chuùng ta caàn neân laøm, nhö laø moät söï  tìm hieåu theâm vaø giôùi thieäu vôùi haàu heát caùc theá heä ngöôøi Vieät veà moät ñòa danh , moät thaønh luõy voán laø caùi noâi vaên hoùa cuûadaân toäc.

I. Truyeàn thuyeát veà lòch sö û- ñòa dö.

a) vuøng Thaêng Long vaø Phuï Caän

Khoaûng naêm 3000 (BCE) tröôùc coâng nguyeân, ngay treân phía baéc soâng Hoàng cuûa nöôùc (Vieät Nam ngaøy nay). Trong hieån nhieân, ngöôøi ta ñaõ tìm thaáy coù söï cö truù cuûa con ngöôøi, sôùm hôn heát taïi vuøng Thaêng Long (Haø Noäi ngaøy nay).

Vuøng ñaát Thaêng Long thoïat tieân coù nhöõng ngoâi nhaø ñöôïc döïng leân baèng coät coïc, tre, nöùa treân nhöõng bìa röøng cuûa moät ñaàm laày. Qua moät thôøi gian, coù haøng loïat con ñeâ ñöôïc xaây döïng ñeå baûo veä laøng maïc, choáng laïi luït loäi vaø daân cö vuøng naøy daàn daàn phaùt trieån vaø baønh tröôùng veà höôùng ñoâng cuûa soâng Hoàng. Töø ñoù, coù nhieàu kinh thaønh ôû trung taâm Thaêng Long hoaëc vuøng phuï caän ñöôïc laäp neân vaø tuøy theo moãi trieàu ñaïi maø kinh ñoâ coù teân goïi khaùc nhau.

Moät trong nhöõng ñieàu ñaàu tieân ñöôïc bieát ñeán laø thaønh Coå Loa ñöôïc tìm thaáy khoaûng 200 TCN. Ñaây laø toaø thaønh coå vaøo baäc nhaát Vieät Nam ñöôïc vua Thuïc An Döông Vöông xaây töø theá kyû thöù 3 tröôùc Coâng nguyeân ñeå laøm kinh ñoâ nöôùc AÂu Laïc (teân nöôùc Vieät Nam thôøi ñoù), nay thuoäc huyeän Ñoâng Anh, ngoaïi thaønh Haø Noäi.

Thaønh ñöôïc xaây döïng kieåu voøng oác (neân goïi laø Loa thaønh) töông truyeàn coù tôùi 9 voøng, döôùi thaønh ngoaøi laø haøo saâu ngaäp nöôùc thuyeàn beø ñi laïi ñöôïc. Ngaøy nay ôû coå Loa coøn laïi 3 voøng thaønh ñaát: Thaønh Ngoaøi (8km), Thaønh Giöõa (hình ña giaùc, chu vi 6,5km) vaø Thaønh Trong (hình chöõ nhaät, chu vi 1,6km). Thaân thaønh ngaøy nay coøn coù chieàu cao trung bình töø 4-5m, coù choã coøn cao tôùi 12m, chaân thaønh roäng tôùi 20-30m. Caùc cöûa cuûa 3 voøng thaønh cuõng ñoôïc boá trí raát kheùo; khoâng heà naèm cuøng treân moät truïc thaúng maø leäch cheùo ñi raát nhieàu. Do ñoù ñöôøng noái hai cöûa thaønh ôû cuøng moät höôùng ñeàu laø moät ñöôøng quanh co, laïi coù uï phoøng ngöï ôû hai beân neân gaây raát nhieàu trôû ngaïi cho quaân ñòch khi tieán ñaùnh thaønh

Naêm 939 Ngoâ Quyeàn ñaùnh baïi quaân phong kieán phöông Baéc sau khi xöng vöông Ngaøi cuõng laáy Coå Loa laøm kinh ñoâ. Maõi tôùi naêm 968 Vua Ñinh Tieân Hoaøng di chuyeån ra khoûi vuøng Thaêng Long vaø phuï caän tieán veà höôùng Nam khoaûng 60 daëm laáy ñaát Hoa Lö laøm kinh ñoâ.

b) Vò Trí – Ñòa hình

Thaêng Long – (Haø Noäi nay) naèm ôû bôø phaûi cuûa con soâng Hoàng, coù vò trí khoaûng 21°2' Baéc, 105°51' Ñoâng, caùch thaønh phoá Saigon 1760 km. Haø Noäi naèm trong vuøng chaâu thoå soâng Hoàng thuoäc vuøng ñoàng baèng Baéc Boä, giaùp vôùi 6 tænh: Thaùi Nguyeân ôû phía baéc, Baéc Giang, Baéc Ninh vaø Höng Yeân ôû phía ñoâng vaø ñoâng nam, Haø Taây vaø Vónh Phuùc ôû phía nam vaø phía taây.

Thaêng Long - Haø Noäi naèm taïi trung taâm vuøng ñoàng baèng Baéc Boä, ôû vò trí trong khoaûng töø 20°25' ñeán 21°23'vó ñoä Baéc, 105°15'ñeán 106°03' kinh ñoä Ñoâng. Ñòa hình cô baûn cuûa Haø Noäi laø ñoàng baèng. Rieâng huyeän Soùc Sôn vaø moät phaàn huyeän Ñoâng Anh coù ñòa hình goø ñoài. ÔÛ Thaêng Long – Haø Noäi coù nhieàu ñieåm truõng. Vieäc ñaép ñeâ ngaên luõ soâng Hoàng töø caùch ñaây haøng traêm naêm daãn tôùi vieäc caùc ñieåm truõng do soâng Hoàng khoâng tieáp tuïc ñöôïc phuø sa boài laáp vaø nhö vaäy neàn ñaát vaãn truõng cho ñeán taän ngaøy nay. coøn ôû Soùc Sôn vaãn coøn nhöõng ñieåm truõng xen keõ vôùi goø ñoài.

Thaêng Long – Haø Noäi coøn coù nhieàu ao, hoà, ñaàm laø veát tích cuûa con soâng Hoàng tröôùc ñaây ñaõ ñi qua. ÔÛ huyeän Thanh Trì vaø Hoaøng Mai coù nhieàu hoà lôùn vaø noâng, trong ñoù coù hoà Linh Ñaøm vaø hoà Yeân Sôû. Do coù nhieàu ao hoà, neân coù teân Thanh Trì (青池 - ao xanh). Tröôùc khi ñaép ñeâ, soâng Hoàng hay ñoåi doøng chaûy, khieán cho moät soá ñoaïn soâng bò caét rieâng ra thaønh hoà lôùn vaø saâu. Tieâu bieåu cho loaïi hoà naøy laø Hoà Taây. Hoà Hoaøn Kieám töøng laø moät hoà raát roäng, nhöng thôøi thuoäc Phaùp ñaõ bò laáp tôùi hôn moät nöûa. Caùc hoà Giaûng Voõ, hoà Ngoïc Khaùnh, hoà Thuû Leä tröôùc kia thoâng nhau, nay bò laáp nhieàu choã vaø bò chia caét thaønh caùc hoà rieâng bieät.

Ngoaøi soâng Hoàng (ñoaïn ñi qua Haø Noäi goïi laø Nhó Haø), coøn coù caùc soâng nhoû nhö soâng Toâ Lòch, soâng Löø, soâng Seùt, v.v... Caùc soâng naøy bò tình traïng laán chieám, ñoå pheá thaûi hai beân bôø, cuõng nhö buøn ñaát theo nöôùc thaûi chaûy xuoáng laøm cho heïp laïi vaø noâng. Hieän Haø Noäi ñang thöïc hieän caùc döï aùn "xanh hoùa" caùc con soâng cuûa mình vôùi caùc bieän phaùp nhö keø bôø, naïo veùt, xaây döïng heä thoáng loïc nöôùc thaûi tröôùc khi ñoå xuoáng soâng. Coù con soâng ñaõ maát haún, nhö soâng Ngoïc Haø töøng chaûy qua Hoaøng thaønh.

c) Thaønh Thaêng Long döôùi  ba Trieàu ñaïi Lyù – Traàn - Leâ

Ñeán naêm 1010, vua Lyù Thaùi Toå  khoâng laáy Coå Loa cuûa nhaø Ngoâ vaø Hoa Lö  cuûa nhaø Ñinh laøm kinh ñoâ maø dôøi kinh ñoâ trôû laïi Ñaïi La. Nhöng nhaân moät cuoäc du haønh veà phía baéc, vua naèm moäng thaáy moät con roàng vaøng voït bay cao leân töø soâng Hoàng. Vua cho laø ñieàm toát neân  ñoåi teân Ñaïi La  thaønh ra Thaêng Long, cuøng vôùi yù nghóa roàng bay vaø moät caâu chuyeän keå huyeàn thoaïi khaùc veà roàng vaøng bay leân trôøi töø noùc ñænh thaønh luõy vua duøng laøm kinh ñoâ töùc Thaêng Long.

Vua Lyù Thaùi Toå raát taâm ñaéc vieäc ñoåi teân :  “ Möu toan vieäc lôùn, tính keá laâu daøi cho con chaùu veà sau vì ôû trung taâm ñaát nöôùc ñöôïc caùi theá roàng cuoän hoå ngoài; vò trí ôû giöõa phöông ñoâng, taây, nam baéc, tieän hình theá nuùi soâng sau tröôùc. ÔÛ ñoù ñòa theá roäng maø baèng phaúng(…) thaät laø choã hoäi hoïp cuûa boán phöông, laø nôi ñoâ thaønh baäc nhaát cuûa ñeá vöông muoân ñôøi” ( Chieáu Dôøi Ñoâ).

Döôùi thôøi nhaø Lyù thaønh Thaêng Long ( Kinh thaønh Thaêng Long) ñöôïc xaây döïng  theo moâ thöùc cuûa ngöôøi Trung Hoa thöôøng ñöôïc thieát keá  trong moät khu vaø chia ra laøm hai phaàn chính. Phaàn bao boïc cung ñieän cuûa vua goïi laø Hoaøng Thaønh (The intermost Royal Cities) ñöôïc ñoùng kín rieâng bieät bôûi nhöõng böùc töôøng baèng gaïch nung vaø xung quanh  coù haøo saâu , quanh  thaønh thöôøng laø ñaày nöôùc. Vua vaø gia ñình nguï trong laâu ñaøi goïi laø Caám Thaønh (The forbidden City), caám daân chuùng tôùi gaàn vaø caùc quan vaøo maø khoâng coù leänh.

Beân trong  nhöõng coång töôøng laø  ñeàn chuøa , hoà nöôùc vaø vöôøn töïôt, vaø moät ñaïi saûnh ñeå vua thieát trieàu , hoäi hoïp vôùi caùc quan .

Phaàn daønh cho daân thöôøng ( Commoners  City) goàm coù thöôøng daân vaø nhöõng chæ huy quaân lính, chôï buùa, tröôøng huaán luyeän voõ ngheä , …. Vuøng naøy ñöôïc chia thaønh  phöôøng  (guilds) vaø phoá ( streets), moãi teân ñaët coù tính ñaëc bieät tuøy theo vieäc saûn xuaát hoaëc thöông maïi.

Coù khoaûng 100 laøng nhoû beân ngoaøi bao quanh hoaøng thaønh, ôû ñoù coù hôn 100,000 noâng daân vaø coâng nhaân taïo nhaø cöûa cuûa hoï. Maëc duø coù nhieàu laøng, nhöng phaïm vò phaùt trieån  chæ goùi goïn  3 con soâng : soâng Hoàng, soâng Ñaùy vaø soâng Ñuoáng vaø Hoà Taây.

Theo Traàn Huy Baù ghi: Ñòa hình thaønh Thaêng Long thôøi Lyù "Phía baéc aùng chöøng ôû vaøo choã reõ ñöôøng xuoáng tröôøng Ñua Ngöïa cho ñeán cöûa ñeàn Quan Thaùnh.

Phía ñoâng töø quaù ñeàn Quan Thaùnh ñeán gaàn Vaên Mieáu baây giôø.

Phía nam töø gaàn Vaên Mieáu tôùi gaàn choã reõ traùnh ñöôøng xe ñieän Caàu Giaáy.

Phía taây töø gaàn choã traùnh ñöôøng xe ñieän Caàu Giaáy ñi taét ñeán gaàn choã reõ xuoáng tröôøng Ñua Ngöïa baây giôø.

Theo saùch söû ghi laïi, töø thôøi Lyù ñaõ hình thaønh 61 phöôøng, choã hôïp löu soâng Nhò, nôi soâng Toâ laø saàm uaát nhaát thu huùt khoâng nhöõng ngöôøi buoân baùn Vieät Nam maø caû Hoa Kieàu, taäp hôïp ôû nhöõng phoá Haøng Ñaøo, Haøng Ngang. Ngoaøi phoá phöôøng coøn khu Thaäp Tam Traïi, khu noâng nghieäp cuûa Thaêng Long vôùi teân töø thôøi Lyù – Traàn nay vaãn coøn: Lieãu Giai, Coáng Vò, Thuû Leä, Ngoïc Haø, Höõu Tieäp, Kim Maõ, Ngoïc Khaùnh, Ñaïi Yeân... Töø khu ngoaïi thaønh daân Thaêng Long ngaøy caøng ñoâng chuyeån sang phía taây beân kia soâng phaùt hoang. Ngoïc phaû ñình Lieãu Giai coøn ghi ñôøi Lyù Thaùi Toâng moät ngöôøi hoï Hoaøng ôû Leä Maät, chuyeân baét raén, ñöôïc pheùp ñem daân laøng mình ñeán Thaêng Long laäp aáp, ngaøy nay laøng Leä Maät, huyeän Gia laâm vaãn giöõ truyeàn thoáng baét raén, vaø moãi naêm sau, ngaøy hai möôi ba thaùng ba aâm lòch môû hoäi muùa raén gioå Thaùnh.

Caên cöù vaøo moät soá di tích veà söû cuõ, oâng Nguyeãn Du Chi ñaõ veõ laïi cung ñieän thôøi aáy nhö sau: Caùc cung ñieän laàu gaùc ñöôïc xaây thaønh cuïm quaây quaàn vôùi nhau: laàu vua ngöï boán taàng, laàu Chuoâng, laàu Chính Ñöôøng nôi xem giôø, gaùc Long Ñoã nôi nghæ ngôi daïo ngaém. Nhöõng cuïm kieán truùc töø hoaøng thaønh lan ra treân bôø soâng caùi, quanh hoà Taây, quanh caùc ao sen vôùi ñình vôùi quaùn (töùc ñeàn theo ñaïo Laõo) neân thô, khieán cho söû cuõ ngôïi ca: "Chaïm troå trang söùc kheùo leùo, coâng trình thoå moäc chöa töøng coù" (Ñaïi Vieät löôïc söû).

Noåi leân giöõa nhöõng kieán truùc laø caùc ngoâi chuøa, vua daân thôøi aáy laáy Phaät giaùo laøm quoác ñaïo. Chuøa Suøng Khaùnh coù thaùp Baùo Thieân cao möôøi hai taàng, thuyeàn ngöôïc soâng Hoàng töø Thanh Trì ñaõ thaáy ñænh thaùp, xaây naêm 1057. Chuøa Dieân Höïu töùc chuøa Moät Coät xaây naêm 1049, bia xöa coøn ghi: “Ñaøo hoà thôm Linh Chieåu, giöõa hoà voït leân moät coät ñaù ñænh coät nôû hoa sen nghìn caùnh, treân boâng sen ñöùng vöõng toøa ñieän maøu xanh, trong ñieän ñaët pho löôïng vaøng, quanh hoà laø daõy haønh lang laïi ñaøo ao Bích Trì moãi beân ñeàu baéc caàu voàng ñi qua, ñaèng tröôùc xaây baûo thaùp löu ly”. Chuøa Khai Quoác, nay laø chuøa Traán Quoác coøn xöa hôn, xaây töø thôøi Lyù Nam Ñeá (theá kyû thöù VI), ñeán ñôøi Lyù caøng höng vöôïng, laø trung taâm giaùo lyù nhaø Phaät, vaø laø nôi Thaùi haäu YÛ Lan môû tieäc chay ñaõi caùc vò thieàn sö noåi tieáng, nghieân cöùu veà nguoàn goác Phaät hoïc ôû nöôùc ta. Saùch Thieàn uyeån taäp anh thôøi Traàn, moät trong nhöõng quyeån hieám hoi thoaùt khoûi söï huûy hoaïi cuûa giaëc Minh, ghi laïi töôøng taän caâu chuyeän giöõa Hoaøng phi YÛ Lan vaø caùc vò sö, nhôø ñoù nay ta môùi bieát goác tích ñaïo Phaät vaøo nöôùc ta nhö theá naøo.

Coù theå noùi vaøo cuoái theá kyû XI ñaàu theá kyû XII laø caû moät "thôøi ñaïi YÛ Lan", rieâng baø theo söû saùch ñaõ xaây ñeán moät traêm chuøa, nhöõng chuøa noåi tieáng trong vaø ngoaøi Thaêng Long ñeàu thuoäc vaøo giai ñoaïn naøy: Chuøa Phaät Tích (Tieân Sôn - Haø Baéc), chuøa Giaïm (Queá Voõ), thaùp Chöông Sôn (YÙ Yeân), chuøa Baø Taám mang teân YÛ Lan... Baø coøn noåi tieáng laø naêm 1069, vua Lyù Thaùnh Toâng thaân chinh ñaùnh giaëc phöông xa, baø thay vua trò vì giuùp cho daân tình yeân oån, ñeà xuaát nhieàu chính saùch giuùp daân môû mang noâng nghieäp. Nhaân daân vaø söû saùch caøng nhôù ñeán baø, vì xuaát thaân laø moät coâ gaùi noâng thoân, taèm tô raát gioûi. Neáu coù dòp ñoaøn cheøo Vieät Nam  dieãn vôû YÛ Lan coi vieäc nöôùc cuûa nhaø vaên Taøo Maït, baïn neân tìm xem, ñaây laø moät trong nhöõng vôû cheøo hay, vöøa giöõ ñöôïc chaát cheøo coå truyeàn: vöøa ñoàng hoùa ñöôïc moät soá yeáu toá cuûa ngheä thuaät saân khaáu hieän ñaïi (Baøi ca giöõ nöôùc goàm ba vôû kòch cheøo cuûa Taøo Maït).

Ngaøy nay xem cheøo tuoàng, chuùng ta cuõng coù theå hình dung ñöôïc quang caûnh sinh hoaït vaên hoùa vaø aên chôi cuûa Thaêng Long thôøi Lyù - Traàn: xem haùt, uoáng traø thôm, ñaùnh côø, haùt aû ñaøo, muùa roái vaø saùch Toaøn thö ghi cheùp caû nhöõng canh baïc thaâu ñeâm "coù tieáng baïc ñaët gaàn ba traêm quan, ba tieáng ñaët ñaõ gaàn nghìn quan”. Vaø söû cuõng ñaõ ghi laïi chuyeän vua Traàn Anh Toâng thöôøng leùn ñi chôi ñeán gaø gaùy môùi veà hoaøng cung, bò Thöôïng hoaøng quôû traùch. Chaéc Thaêng Long “by night” khaù vui nhoän nhaø vua môùi ñi suoát ñeâm nhö vaäy.

Thöôøng xuyeân coù nhöõng ngaøy leã hoäi, hoäi ñình, hoäi chuøa, hoäi quaùn, coù tung coøn, ñaùnh pheát, ñaù caàu, ñua thuyeàn, xieác, ca muùa, vaät, goïi chung laø Baùch hí; Coù nhöõng ñaùm röôùc Phaät, nhöõng leã vua du xuaân hay duyeät thuûy quaân vôùi haøng nghìn chieác thuyeàn tôùi lui treân soâng nöôùc Ñoâng Boä Ñaàu... Theo vaên bia thaùp Suøng Thieän Dieân Linh thì:

"Thuyeàn ngöï treân döïng laàu cao voøi voïi, maùi che cao ngaát gheá vua ngoài, ôû giöõa treo göông saùng, hai beân thì gaám voùc rôõ raøng, phi taàn theå nöõ roäng choã ñöùng haàu, chöùa chan ngoïc chaâu trang söùc. Sôùm giöõa doøng chieáu raïng töôûng nhö giao long haù mieäng ñôùp soùng, chieàu döøng laïi beân bôø, ngôõ raèng ngao ruøa nhoâ löng ñoäi ngaán Haùn".

Thaêng Long cuõng laø nôi taäp trung trí tueä, caùc nhaø vua thöôøng ñaøm ñaïo vôùi caùc vò thieàn sö noåi tieáng: Vieân Chieáu, Trí Khoâng, Maõn Giaùc, Minh Khoâng, Töø Ñaïo Haïnh, Dieäu Nhaân ni sö. Caùc phaùi thieàn toâng ñua nhau phaùt trieån, nhöõng phaùi Voâ Ngoân Thoâng, Thaûo Ñöôøng, Truùc Laâm... Caïnh ñaïo Phaät, ngay thôøi Lyù, ñaïo Nho cuõng chieám moät vò trí quan troïng. Vieäc xaây döïng Vaên Mieáu naêm 1070, vieäc toå chöùc thi cöû, xaây döïng Quoác Töû Giaùm, vaø Vieän Quoác Hoïc, ñeå giaûng giaûi caùc saùch xöa, ñeå nghe bình vaên, chöùng toû böôùc ñöôøng tieán leân cuûa Nho giaùo. Ñeán ñôøi Traàn, Nho giaùo baét ñaàu laán aùt ñaïo Phaät, naêm 1247 vua Traàn toå chöùc caùc kyø thi Thaùi hoïc sinh vaø ban taëng ñanh hieäu Tam khoâi cho ba ngöôøi ñoã ñaàu. Trong lòch söû xuaát hieän nhieàu teân tuoåi nhöõng vò Traïng nguyeân, trong ñoù coù Maïc Ñónh Chi ñoã naêm 1304, ñöôïc nhaø vua cho xuaát phaùt töø cöûa Long Moân ñi daïo phoá ba ngaøy môùi xem heát caûnh Thaêng Long. Veà sau khaéc teân maáy vò Tieán só leân  bia ñaù.

Coù vaên, coù voõ, khu Giaûng Voõ laø nôi vua Traàn naêm 1253 thaønh laäp Giaûng Voõ ñöôøng ñeå quan taâm ñeán reøn luyeän voõ ngheä. Khoâng rieâng ôû ñaây, trong Thaêng Long coøn nhieàu nôi taäp luyeän khaùc, nhaát laø thôøi Traàn, moät trieàu ñaïi raát thöôïng voõ.

Thaêng Long cuõng mang ít nhieàu tính quoác teá. Coù cöûa haøng cuûa ngöôøi Hoa, ngöôøi Chaø Vaø, ngöôøi Hoài Hoät (Ouigour - Taân Cöông), coù nhöõng vò sö, thaày yoga töø Trung Quoác, AÁn Ñoä sang, coù bieåu dieãn tuoàng Taøu, ñieäu muùa cuûa ngöôøi Hoà, coù haøng nghìn ngöôøi cö truù chính trò, quan quaân nhaø Toáng chaïy giaëc Nguyeân.

Naêm 1258 - 1284 söù giaû Nguyeân Moâng ngheânh ngang phoùng ngöïa giöõa kinh thaønh, "Uoán löôõi cuù dieàu sæ maéng trieàu ñình, ñem thaân deâ choù baét naït Teå Phuï. Thaùc meänh Hoát Taát Lieät maø ñoøi ngoïc luïa, giaû hieäu Vaân Nam Vöông maø thu baïc vaøng". Hai möôi laêm naêm nhaãn nhuïc, phaûi laáy “Nhaïc Thaùi thöôøng ñaõi yeán nguïy söù”, phaûi ra coâng cheá taïo hoøm goã khaûm vaøng, maâm söøng teâ giaùc khaûm baïc, bình löu ly naép vaøng laøm coáng phaåm, cuõng laø hai möôi laêm naêm chuaån bò kyõ caøng löïc löôïng chieán ñaáu, ñeå ñaàu 1285 hoïp hoäi nghò Dieân ñoàng giöõa naêm aáy “ñoaït saùo Chöông Döông Ñoä, caàm hoà Haøm Töû Quan” vaø keát thuùc naêm 1288 vôùi chieán thaéng Baïch Ñaèng choân vuøi vónh vieãn moäng baønh tröôùng cuûa nhaø Nguyeân. Ñeán nay coøn vang voïng lôøi khuyeân cuûa Traàn Höng Ñaïo vôùi nhaø vua sau chieán thaéng: “Söûa laïi thaønh trì khoâng caàn kíp, vieäc caàn kíp cuûa trieàu ñình khoâng theå chaäm treã laø uùy laïo nhaân daân. Quaân giaëc maáy laàn traøn sang quaáy roái, töø röøng nuùi ñeán ñoàng ruoäng ñeàu bò taøn phaù vaäy maø nhaân daân vaãn moät loøng höôùng veà trieàu ñình xuaát löïc, xuaát taøi maø ñi lính laøm nôi söùc maïnh cho trieàu ñình ñaùnh giaëc. Nay vieäc laøm tröôùc heát laø chuù yù ñeán daân, tuøy tình traïng naëng nheï maø cöùu teá, nôi naøo taøn phaù quaù naëng mieãn toâ thueá maáy naêm, yù chí cuûa daân laø böùc thaønh kieân coá nhaát, ñoù laø caùi thaønh caàn söûa chöõa ngay, xin nhaø vua xeùt kyõ".

Hoà Hoaøn Kieám, Leâ Lôïi traû laïi göôm vaøng cho Thaàn Ruøa ñeå cuøng Nguyeãn Traõi döïng neân kyû cöông cho moät kyû nguyeân môùi. Goø Ñoáng Ña, caùc di tích Ngoïc Hoài, Haï Hoài, khoâng nhöõng ta oân laïi cuoäc haønh quaân thaàn toác cuûa Nguyeàn Hueä naêm 1789 ñaïi phaù hôn hai möôi vaïn quaân Thanh maø coøn nhôù ñeán vua Quang Trung chöa côûi aùo giaùp ñaõ ra Chieáu Khuyeán Noâng, caàu hieàn, cho dòch saùch Haùn ra chöõ Noâm, khuyeán khích ngaønh ngheà ñeå cho Nguyeãn Huy Löôïng coù theå taû caûnh Thaêng Long phoàn thònh vaøo nhöõng naêm ñaàu trieàu ñaïi Taây Sôn:

"Loø Thaïch Khoái khoùi tuoân nghi nguùt, gheành Nhaät Chieâu soùng giaät ì oà. Raäp reành cuoái baõi Ñuoâi Nheo, thuyeàn thöông khaùch haõy chen buoàm böôm böôùm. Thanh Laõnh ñaàu hoà Coå Ngöïa, thaùp cao taêng coøn heù cöûa toø voø. Chaøy Yeân Thaùi neän trong söông cheånh choaûng. Löôùi Nghi Taàm ngaên ngoïn nöôùc quanh co" (Phuù Taây Hoà)

Soâng Hoàng  vaø Nuùi Nuøng. Xöa soâng Hoàng coøn goïi laø soâng Nhò Haø, moät con soâng lôùn, nuùi Nuøng , goïi laø nuùi nhöng chæ laø moä goø ñaát khoâng cao laém, nhöng raát thieâng, coù ñeàn thôø Long ñoã ( roán roàng) nôi giao löu cuûa trôøi ñaát vaø con ngöôøi. Nôi trung taâm cuûa Thaêng Long ( nay laø laøng coå Haø Noäi ) beân bôø soâng Caùi, moät con soâng thöôøng ñoåi doøng ñeå soùt laïi moät chuoãi hoà lôùn nhoû. Thaêng Long – Haø Noäi nay laø thaønh phoá cuûa nhöõng maët hoà, daáu veát cuûa soâng Hoàng . Moät maët hoà  töø xöa ñeán nay mang bao nhieâu teân, goïi laø truyeàn thuyeát vaø söï tích naøy khaùc – Hoà Xaùc caùo, hoà Söông Muø, hoà Traâu Vaøng nay noâm na goïi laø Hoà Taây. Beân Hoà Taây xöa laø moät con ñeâ. ( Nay laø ñöôøng Hoaøng Hoa Thaùm) Ngöôøi xöa laáp bôùt, naêm 1620 ñaép ñöôøng Coá Ngöï ( thöôøng goïi treäch laø Coå Ngö,  nay môû roäng thaønh ñöôøng Thanh Nieân) thaønh hai hoà , hoà nhoû laø Truùc Baïch ( Giaët Luïa). Bao quanh hoà laø nhöõng laøng Quaûng Baù, Nghi Taân, Thuïy Khueâ (böôûi). Moät hoà nöõa ñaõ ñi vaøo truyeàn thuyeát ñoù laø hoà Göôm hay Hoaøn Kieám ôû ngay giöõa trung taâm Thaêng Long, theo ( Traàn Ñaêng Khoa) nöôùc hoà naøy “ xanh nhö pha möïc, beân caïnh ngoïn Thaùp Buùt vieát thô leân trôøi cao” , coù caàu Theâ Huùc, cho naéng ñaäu ban mai, ngaøy xöa anh huøng daân toäc Leâ Lôïi ñaõ traû laïi göôm vaøng cho Thaàn Ruøa  ñeå cuøng Nguyeãn Traõi döïng neân kyõ nguyeân môùi.

Hoà Göôm raát to, roäng aên thoâng ngoaøi soâng ( Tang thöông ngaãu luïc), keùo daøi qua caùc ñöôøng Traøng Tieàn, Voïng Ñöùc ñeán taän Loø Ñuùc. Ngaøy xöa nôi hoà naøy, Haõi Thöôïng Laõng OÂng xuoáng thuyeàn ñeå trôû veà xöù Ngheä sau khi chöõa beänh cho chuùa Trònh, vaø cuõng laø nôi ñeå vua Leâ ñeán duyeät thuûy binh.

Doøng Soâng Toâ Lòch ñôøi Lyù – Traàn (nay laø con ñöôøng Phan Ñình Phuøng) .Vaøo hai trieàu ñaïi naøy Soâng Toâ Lòch chaûy xuoâi aên thoâng vôùi soâng Hoàng, ôû phöôøng Haø Khaåu (nay laø Haøng Buoàm), phuø sa vaø döïng xaây cuûa con ngöôøi  daàn daàn bòt cöûa khaåu. Theo truyeàn khaåu, Soâng Toâ Lòch raát  tình töù vaø thô moäng, laø nôi hoø heïn cuûa nhöõng ñoâi trai taøi gaùi saéc, neân ca dao coù caâu.

Nöôùc soâng Toâ vöøa trong vöøa maùt

Em gheù thuyeàn ñoã saùt thuyeàn anh

Döøng cheøo muoán toû taâm tình

Soâng bao nhieâu nöôùc thöông mình baáy nhieâu

Baây giôø thì Haø Noäi ngaøy nay baét ñaàu khai thoâng laïi doøng soâng Toâ, nhöng chæ töø laùng soâng Nhueä  nhö  muoán giöõ laïi truyeàn thoáng ñeå cho trai gaùi coù theâm nôi heïn hoø.

II Söï  Höng Vong Cuûa Thaêng Long.

a) Nhieàu teân goïi khaùc nhau tröôùc khi coù teân Thaêng Long

Trong thôøi kyø cai trò cuûa ngöôøi Trung Quoác vuøng Thaêng Long töøng coù teân laø huyeän Toáng Bình, xuaát hieän trong söû saùch töø nhöõng naêm 454-456 thôøi Nam Baéc trieàu cuûa Trung Quoác.

Naêm 545, Lyù Bí ñaùnh thaéng quaân nhaø Löông laäp neân nöôùc Vaïn Xuaân ñoäc laäp. OÂng töï xöng Lyù Nam Ñeá, ñònh ñoâ ôû mieàn cöûa soâng Toâ Lòch. OÂng cho laäp ñieän Vaïn Thoï laø nôi hoïp baøn vieäc nöôùc. Lyù Nam Ñeá cuõng cho döïng moät ngoâi chuøa lôùn ôû phöôøng Yeân Hoa (Yeân Phuï) teân laø Khai Quoác, tieàn thaân cuûa Chuøa Traán Quoác ngaøy nay.

Thôøi kyø ñoâ hoä Phöông Baéc nhaø Tuøy (581-618), nhaø Ñöôøng (618-907). Hoï goïi vuøng ñaát Thaêng Long laø vuøng thoáng trò An nam ( Dominated Annam) hoaëc laø Vuøng ñaát ñoâ hoä phía nam( Protected South)  ñaët thuû phuû laø Long Bieân ( Vuøng Baéc Ninh ngaøy nay).

Thaønh cuõng coøn coù teân laø Ñaïi La. Saùch Khaâm ñònh Vieät söû Thoâng giaùm Cöông muïc coù vieát:

"Thaønh naøy do Tröông Baù Nghi ñaép töø naêm Ñaïi Lòch thöù 2 (767) ñôøi Ñöôøng; naêm Trinh Nguyeân thöù 7 (791), Trieäu Xöông ñaép theâm; naêm Nguyeân Hoøa thöù 3 (808), Tröông Chu laïi söûa ñaép laïi; naêm Tröôøng Khaùnh thöù 4 (824), Lyù Nguyeân Gia dôøi phuû trò tôùi beân soâng Toâ Lòch, ñaép moät caùi thaønh nhoû, goïi laø La Thaønh; naêm Haøm Thoâng thöù 7 (866), Cao Bieàn ñaép ngoaïi thaønh bao quanh "kim thaønh", cuõng goïi teân laø La Thaønh."

Ñaïi La, hay Ñaïi La thaønh, nguyeân laø teân voøng thaønh ngoaøi cuøng bao boïc laáy voøng thaønh nhoû hôn ôû trong, goïi laø Kinh Ñoâ hay kim thaønh. Theo kieán truùc xöa, Kinh Ñoâ thöôøng coù "Tam truøng thaønh quaùch": trong cuøng laø Töû Caám thaønh (töùc böùc thaønh maøu ñoû tía) nôi vua vaø hoaøng toäc ôû, giöõa laø Kinh thaønh vaø ngoaøi cuøng laø Ñaïi La thaønh. Naêm 866 Cao Bieàn boài ñaép theâm Ñaïi La thaønh roäng hôn vaø vöõng chaõi hôn tröôùc. Töø ñoù, thaønh naøy ñöôïc goïi laø thaønh Ñaïi La. Thí duï trong Chieáu dôøi ñoâ cuûa vua Lyù Thaùi Toå vieát naêm 1010 coù vieát: "... Huoáng chi thaønh Ñaïi La, ñoâ cuõ cuûa Cao Vöông (töùc Cao Bieàn) ôû giöõa khu vöïc trôøi ñaát..." (Toaøn thö, Taäp I, H, 1993, tr 241).

Long Ñoã (roán roàng) cuõng laø moät teân goïi cuûa Thaêng Long, nhöng khoâng phaûi teân goïi chính thöùc, teân goïi naøy xuaát hieän töø thôøi Cao Bieàn. Truyeàn thuyeát keå raèng, vaøo naêm 866, khi Cao Bieàn môùi ñaép thaønh Ñaïi La, thaáy thaàn nhaân hieän leân töï xöng laø thaàn Long Ñoã. Do ñoù trong söû saùch thöôøng goïi Thaêng Long laø ñaát Long Ñoã.

Khi Vieät Nam giaønh ñöôïc ñoäc laäp, Thaêng Long luùc ñoù trôû thaønh thuû ñoâ cuûa Ñaïi Vieät töø theá kyû thöù 11, vôùi teân goïi Thaêng Long (昇龍, coù nghóa laø "roàng bay leân"), sau khi Lyù Coâng Uaån ra chieáu dôøi ñoâ naêm 1010 töø Hoa Lö. Thaêng Long laø thuû ñoâ cho ñeán naêm 1397, khi thuû ñoâ ñöôïc di chuyeån veà Thanh Hoùa, (töùc Taây Ñoâ). Thaêng Long khi ñoù coù teân goïi laø Ñoâng Ñoâ. Saùch Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö cho bieát: "Muøa haï thaùng 4 naêm Ñinh Söûu (1397) laáy Phoù töôùng Leâ Haùn Thöông (töùc Hoà Haùn Thöông - TM) coi phuû ñoâ hoä laø Ñoâng Ñoâ" (Toaøn thö Sñd - tr 192). Trong boä Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc, söû thaàn nhaø Nguyeãn chuù thích: "Ñoâng Ñoâ töùc Thaêng Long, luùc aáy goïi Thanh Hoaù laø Taây Ñoâ, Thaêng Long laø Ñoâng Ñoâ" (Cöông muïc - Taäp 2, H 1998, tr 700).

Naêm 1408, nöôùc Ñaïi Ngu cuûa cha con hoï Hoà bò quaân nhaø Minh xaâm chieám vaø Ñoâng Ñoâ bò ngöôøi Minh ñoåi teân thaønh Ñoâng Quan.

Naêm 1428, sau khi Leâ Lôïi ñaùnh ñuoåi quaân Minh thì Ñoâng Quan ñöôïc ñoåi teân thaønh Ñoâng Kinh - teân goïi naøy ngöôøi chaâu AÂu phieân aâm thaønh Tonkin. Saùch Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö cho bieát söï ra ñôøi cuûa caùi teân naøy nhö sau: "Muøa haï, thaùng 4 naêm Ñinh Muøi (1427), Vua (töùc Leâ Lôïi - TM) töø ñieän tranh ôû Boà Ñeà, vaøo ñoùng ôû thaønh Ñoâng Kinh, ñaïi xaù ñoåi nieân hieäu laø Thuaän Thieân, döïng quoác hieäu laø Ñaïi Vieät ñoùng ñoâ ôû Ñoâng Kinh. Ngaøy 15 vua leân ngoâi ôû Ñoâng Kinh, töùc laø thaønh Thaêng Long. Vì Thanh Hoùa coù Taây Ñoâ, cho neân goïi thaønh Thaêng Long laø Ñoâng Kinh" (Toaøn thö - Sñd. Taäp 2, tr 293). Ñaàu theá kyû 19 thôøi Taây Sôn, vì kinh ñoâ ñoùng ôû Phuù Xuaân thaønh coøn coù teân laø Baéc Thaønh.

Thaêng Long - Haø Noäi coøn coù nhieàu caùc teân goïi khoâng chính thöùc khaùc, chuû yeáu xuaát hieän trong vaên thô vaø daân gian: Tröôøng An hay Traøng An (laáy theo teân goïi cuûa kinh ñoâ cuûa Trung Quoác thôøi kyø nhaø Haùn vaø nhaø Ñöôøng); Phöôïng Thaønh hay Phuïng Thaønh (trong baøi phuù cuûa Nguyeãn Giaûn Thanh); Long Thaønh, Long Bieân, Keû Chôï (trong daân gian); Thöôïng Kinh, Kinh Kyø, Haø Thaønh, Hoaøng Dieäu…

b) Kinh Ñoâ Thaêng Long Xöa – Thuû Ñoâ Haø Noäi Nay.

Vaøo naêm 1407, Nhaø Minh beân Taøu Xaâm chieám Vieät Nam thì Thaêng Long ñöôïc goïi laø Ñoâng Quan. Naêm 1428, Leâ Lôïi ñaùnh ñuoåi quaân Minh thì ( Thaêng Long) Ñoâng Quan  cuûa ngöôøi  Taøu  ñöôïc ñoåi thaønh Ñoâng Kinh. Maõi ñeán naêm 1527, Thaêng Long môùi ñöôïc hoaøn  teân trôû laïi.

Gaàn 1000 naêm, caùi teân Thaêng Long ñaõ gaén lieàn vôùi moïi bieán coá cuûa daân toäc, vaø moãi böôùc höng vong cuûa quoác gia.

Thaêng Long ba laàn bò quaân Nguyeân ñoát phaù, roài ñeán quaân Chieâm cuûa Cheá Boàng Nga, quaân Minh cuûa Tröông Phuï, theá kyû XVIII kieâu binh taøn phaù hoaøng cung vaø phuû chuùa, theá kyû XIX vua Gia Long cho ñoát phaù noát cung ñieän nhaø Leâ dôøi ñoâ vaøo Hueá, roài Phaùp laïi laáy hoaøng thaønh xöa laøm nôi ñoùng quaân.

Sau khi vua Gia Long ñôøi kinh ñoâ dôøi vaøo Hueá, keå nhö laø kinh ñoâ Thaêng Long ñaõ bò boû queân Vaø vieäc Thaêng Long khoâng coøn laø kinh ñoâ cuõng ñoàng nghóa maát ñi moät cheá ñoä nhaø Leâ, Thaêng Long thôøi Leâ chæ coøn laø moät bieåu töôïng cuûa moät quaù khöù vaøng son ñaõ moät ñi khoâng trôû laïi. Thaäm chí chæ coøn laø bieåu töôïng cuûa moät dó vaõng chung chung moät hoaøi nieäm, moät noãi nhôù veà noãi nhôù. Trong caûnh dôøi ñoåi ñoù baø Huyeän Thanh Quan xoùt xa ñaõ thoát leân.

Taïo hoùa gaây chi cuoäc hí tröôøng?

Ñeán nay thaém thoùat maáy tinh söông

Daáu xöa xe coä hoàn thu thaûo,

Neàn cuõ laâu ñaøi boùng tòch döông,

Ñaù vaãn trô gan cuøng tueá nguyeät,

Nöôùc coøn cao maët vôùi tang thöông.

Ngaøn naêm göông cuõ soi kim coå.

Caûnh nay ngöôøi ñaây luoáng ñoaïn tröôøng.

( Thaêng Long Hoaøi Coå

Cuõng trong taâm söï hoaøi Leâ, Moät laàn qua chuøa Traán Baéc Baø caûm thaáy chaïnh loøng tröôùc quang caûnh  vui nhoän tröôùc ñaây , nay trôû neân tieâu ñieàu, vaéng veõ , coû daõi daàu.

Traán Baéc haønh cing coû daõi daàu

Chaïnh nieàm coá quoác nghó maø ñau

Moät toøa sen rôùt hôi höông ngöï

Naêm thöùc maây phong neáp aùo chaàu

Soùng lôùp pheá höng coi nhö roan

Chuoâng hoài kim coå laéng caøng mau

Ngöôøi xöa caûnh cuõ naøo ñaâu taù?

Ngô ngaån loøng thu khaùch baïc ñaàu.

(Chuøa Traán Baéc)

Naêm 1812, Ñaïi thi haøo Nguyeãn Du trôû laïi vôùi Thaêng Long, thi só than thôû:

Thieân nieân cöï thaát thaønh quan ñaïo

Nhaát phieán taân thaønh moät coá cung. ( Nhöõng nôi coù nhaø lôùn naêm nay thaønh ñöôøng caùi. Moät thaønh môùi ñaõ thay theá cho cung ñieän xöa). Vaø thi haøo cuõng phaûi thoát leân: “ Coå kim baát kieán thieân nieân quoác” ( Xöa nay chöa töøng thaáy trieàu ñaïi naøo toàn taïi nghìn naêm caû)

Töôûng neân nhôù naêm 1802, khi nhaø Nguyeãn chuyeån kinh ñoâ veà Hueá, noù laïi ñöôïc ñoåi teân thaønh Thaêng Long moät laàn nöõa, nhöng laàn naøy chöõ "Long" (隆) bieåu hieän cho söï thònh vöôïng, chöù khoâng phaûi laø roàng, vôùi lyù do raèng roàng laø töôïng tröng cho nhaø vua, nay vua khoâng ôû ñaây thì khoâng ñöôïc duøng chöõ "Long" laø "roàng" (Traàn Huy Lieäu (chuû bieân), Lòch söû thuû ñoâ Haø Noäi, H. 1960, tr 81).

Nhaø Nguyeãn boû hoaøng thaønh cuõ, vì vua khoâng ñoùng ñoâ ôû Thaêng Long, maø hoaøng thaønh Thaêng Long laïi roäng quaù.

Naêm 1831 vua Minh Maïng laäp ra tænh Haø Noäi: tænh naèm trong (noäi) hai con soâng (haø) laø soâng Hoàng vaø soâng Ñaùy.

Khi Vieät Nam tieáp xuùc vôùi phöông Taây, teân Haùn-Vieät cuûa Haø Noäi,  Ñoâng Kinh, ñöôïc vieát thaønh Tonkin vaø ñöôïc ngöôøi chaâu AÂu duøng phoå bieán. Naêm 1873, ngöôøi Phaùp baét ñaàu tieán ñaùnh Haø Noäi vaø 10 naêm sau thì chieám toaøn boä. Töø naêm 1887, Haø Noäi trôû thaønh thuû phuû cuûa Ñoâng Döông thuoäc Phaùp.

Naêm 1940, thaønh phoá bò phaùt xít Nhaät xaâm chieám vaø ñeán naêm 1945 Haø Noäi ñöôïc giaûi phoùng vaø laø nôi ñaët caùc cô quan cuûa Chính phuû nöôùc Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa. Töø 1946 ñeán 1954, Haø Noäi laø chieán ñòa aùc lieät giöõa Vieät Minh vaø quaân ñoäi Phaùp. Sau khi Phaùp thua vaøo ngaøy 10 thaùng 10 naêm 1954, Haø Noäi trôû thaønh thuû ñoâ cuûa Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa.

Sau Naêm 1975, Thaêng Long - Haø Noäi nay  trôû thaønh thuû ñoâ cuûa toaøn Vieät Nam sau ngaøy Baéc Nam thoáng nhaát 2 thaùng 7 naêm 1976.

III Keát Luaän

Toùm laïi cho ñeán nay, coù nhieàu phaùt hieän môùi veà thaønh Thaêng Long, nhöng vieäc khaûo coå ñaõ maát nhieàu coâng söùc tìm toøi nhöng vaãn chöa roõ daáu veát.

Töø nhöõng vieân gaïch hình hoa chanh ñeán moät ñieän Giaûng Voõ:

Con ñöôøng laùt gaïch hình hoa chanh ñöôïc Vieän Khaûo coå phaùt hieän vaøo naêm 1999 taïi di tích Ñoan Moân coù yù nghóa xaùc ñònh vò trí hoaøng thaønh Thaêng Long thôøi Lyù - Traàn - Leâ. Con ñöôøng naøy roäng 2m chaïy suoát doïc hoá khai quaät 15,80m coù caáu truùc khaù kieân coá vaø ñeïp. Theo caùc nhaø khaûo coå noù hoaøn toaøn naèm trong taàng vaên hoùa coù nieân ñaïi Lyù - Traàn. Sau nhöõng phaùt hieän ôû Ñoan Moân, caùc nhaø khaûo coå tieáp tuïc coù caùc phaùt loä veà Baéc Moân vaø 62-64 Traàn Phuù (thaønh Haø Noäi thôøi Nguyeãn). Ñoù laø nhöõng ñoaïn töôøng thaønh chaïy theo höôùng Baéc - Nam, phía döôùi ñöôïc xaây baèng gaïch xanh, beân treân coù gaïch ñaù ong vaø gaïch voà - ñaây laø nhöõng ñaëc ñieåm tieâu bieåu cuûa kieán truùc thôøi Nguyeãn. Taát caû ñeàu cho thaáy quy moâ roäng lôùn cuûa thaønh Thaêng Long. Ñieàu naøy cuõng ñoàng nghóa vôùi vieäc caàn thay ñoåi nhöõng keát luaän tröôùc ñaây veà quy moâ vaø caùc taàng vaên hoùa cuûa Thaønh Thaêng Long. Tuy nhieân, ñaây cuõng coù theå khoâng phaûi laø keát luaän cuoái cuøng. Bôûi ñaõ coù nhöõng phaùt hieän môùi taïi khu vöïc 18 Hoaøng Dieäu (khu Ba Ñình).

Boán trieäu hieän vaät môùi ñaõ ñöôïc phaùt loä. Goàm caùc vaät lieäu kieán truùc ñeå xaây döïng cung ñieän (hình roàng, phöôïng trang trí duøng ñeå laùt bôø noùc, gaïch trang trí, gaïch haøng nuùi...). Ñaëc bieät laø hai neàn cung ñieän daøi 24m, roäng 20m vôùi beä coät trang trí caùnh sen cuõng ñaõ ñöôïc tìm thaáy. Nhöõng phaùt hieän naøy truøng khôùp vôùi nhöõng taøi lieäu lòch söû khaùc “Naèm ôû phía Taây ñieän Caøn Nguyeân” (coøn goïi laø ñieän Kính Thieân, daáu veát cuûa noù coù theå tìm  thaáy trong thaønh coå Haø Noäi).

Nhöng coù moät soá nhaø khoa hoïc ñaõ ñi xa hôn khi hoï ñaët vaán ñeà: Lieäu neàn ñieän coù dieän tích lôùn coù phaûi laø ñieän Giaûng Voõ? Caâu hoûi naøy baét nguoàn töø cuoán Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö (coâng trình lòch söû coù uy tín nhaát cho ñeán thôøi ñieåm hieän nay). Saùch naøy coù ghi “Beân taû ñieän Caøn Nguyeân laø ñieän Taäp Hieàn, beân höõu laø ñieän Giaûng Voõ”. Vaø coâng tröôøng ñang khai quaät taïi khu vöïc Ba Ñình laø beân höõu ñieän Kính Thieân (ñieän Giaûng Voõ). Töø laäp luaän ñoù, caùc nhaø khoa hoïc ñaõ ñi ñeán moät keát luaän coù theå môû roäng tieáp dieän tích cuûa thaønh Thaêng Long theâm moät laàn nöõa. Vaø khoâng ai chaéc chaén raèng dieän tích naøy khoâng chæ  döøng laïi ôû ñaây...

Ñeán thôøi ñieåm naøy Haø Noäi laø ñòa phöông duy nhaát coù ñeà aùn quy hoaïch khaûo coå vôùi söï tham gia cuûa nhieàu cô quan höõu quan. Ñieàu naøy coù nhieàu nguyeân nhaân, nhöng coù leõ quan troïng nhaát vì hoï ñang coù nhöõng hoaït ñoäng chuaån bò kyû nieäm 1000 naêm Thaêng Long - Ñoâng Ñoâ - Haø Noäi. Baét ñaàu töø naêm 1998 nhieàu cô quan höõu quan cuûa Haø Noäi ñaõ cuøng Vieän Khaûo coå, Baûo taøng Lòch söû Vieät Nam (nôi coù löïc löôïng laøm coâng taùc khaûo coå lôùn nhaát cuûa caû nöôùc) tieán haønh döï aùn treân. Vaø cuõng baét ñaàu töø ñoù coù nhieàu phaùt hieän ngaãu nhieân vaø phaùt  loä töø coâng taùc khai quaät. Vieäc thaùm saùt di tích ñaõ baét ñaàu ñöôïc thöïc hieän ôû moät soá coâng trình lôùn. Ñoù ñöôïc coi laø bieåu hieän ñaàu tieân vaø caên baûn nhaát cuûa vieäc thöïc hieän Luaät Di saûn vaên hoùa. Taát nhieân, ñaây cuõng chæ laø môùi ñöôïc thöïc hieän ôû nöôùc ta.

Nhö vaäy, moät vaán ñeà khoâng môùi ñöôïc xôùi leân. Vaø ñieàu ñaùng noùi ôû ñaây laø nhieàu ngöôøi vaãn ngoä nhaän raèng ñoù laø vaán ñeà môùi. Coøn caùc nhaø khoa hoïc ræ tai nhau: “Quan trí” ñaõ coù söï thay ñoåi ñaùng keå - ñoù ñöôïc xem laø daáu hieäu ñaùng möøng. Vaøo thôøi ñieåm naøy nhöõng moái daây lieân heä giöõa khoa hoïc chuyeân ngaønh vaø ña ngaønh hình nhö ñaõ baét ñaàu ñöôïc hình thaønh. Minh chöùng roõ raøng, ñieån hình nhaát laø vieäc xaây döïng nhaø Quoác hoäi vaø hoäi tröôøng Ba Ñình. Tuy vaøo thôøi ñieåm naøy caùc beân ñang phaûi chôø quyeát ñònh cao hôn, nhöng roõ raøng caùc nhaø khaûo coå vaø khoa hoïc lòch söû ñaõ coù ñöôïc vò theá xöùng ñaùng cuûa mình. Roài seõ coøn coù nhieàu con ñöôøng gaïch hình hoa chanh, nhöõng cung ñieän ñöôïc phaùt loä khoâng chæ ôû Haø Noäi. Bôûi baây giôø ñaây chuùng ta ñang noã löïc chöùng minh neàn vaên hoùa 4000 naêm tuoåi. Muoán vaäy, phaûi laøm moät caùi gì ñoù chöù ?

Trong höôùng phaûi laøm caùi gì ñoù ñeå chöùng minh neàn vaên hoùa 4000 , ngöôøi daân Thaêng Long – Haø Noäi nay, ñang haùo höùc laøm kyû nieäm moät nghìn naêm thaønh laäp kinh ñoâ Thaêng Long,  Ñaây khoâng nhöõng laø daáu aán ghi ñaäm moät giai ñoaïn vaøng son cuûa lòch söû  maø coøn laø neùt vaên hoùa ñaäm tính nhaân vaên cuûa tieàn nhaân bieåu hieän treân töøng kieán truùc mình ñang ñi, chaéc laø noù phaûi coù caùi gì ñoù noù coù haønh trang cuõng nhö noù coù moät söï chuyeån bieán gì ñoù ñeå xöùng ñaùng vôùi caùi teân goïi moät thuû ñoâ ngaøn naêm vaên hieán.

Trong “ caùi gì ñoù” ngöôøi ta cuõng ñaõ chuaån bò cho ngaøy Birth Day cuûa thuû ñoâ Haø Noäi moät boä phim Lyù Coâng Uaån, ngöôøi chuû cuûa kinh ñoâ Thaêng Long ngaøy xöa. Chuû yeáu nhaèm cho ngöôøi haäu theá thaáy ñöôïc giaù trò coâng lao cuûa oâng cha chuùng ta. Maët khaùc cuõng noùi leân ñöôïc taám loøng cuûa theá heä haäu sinh bieát ôn tieàn nhaân, ñaõ truyeàn thöøa laïi cho moät di saûn vaät chaát vaø vaên hoùa voâ giaù cho daân toäc.

Vôùi tinh thaàn  haùo höùc mong chôø ngaøy kyû nieäm naøy, ngöôøi daân thöïc söï coù vui möøng, phaán khôûi. Tuy nhieân trong nieàm haân hoan ñoù, ngöôøi ta cuõng hoang mang bôûi : Khoâng bieát trong 1,000 ngaøy saép tôùi ñaây, ngöôøi Vieät Nam coù ñöôïc soáng trong moät xaõ hoäi khaù hôn vaø töï do ñeå haân hoan ñoùn leã kyû nieäm naøy khoâng, nhöng ngay töø baây giôø, vieäc chuaån bò leã kyû nieäm ngaøn naêm kinh ñoâ Thaêng Long ñöôïc baøy ra cuøng vôùi nhöõng öu tö cuûa ngöôøi Vieät Nam. Trung Coäng, ngöôøi baïn laâu ñôøi cuûa ñaûng CSVN ñang coù nhöõng haønh ñoäng ngang ngöôïc laø caét ñaát cuûa Vieät Nam ñeå saùt nhaäp vaøo laõnh thoå cuûa hoï. Phaûn öùng cuûa chính quyeàn CSVN ñoái vôùi Trung Coäng cho thaáy söï leä thuoäc quaù ñaùng cuûa Vieät Nam vôùi Trung Quoác. Maø veà phöông dieän tinh thaàn, kinh ñoâ Thaêng Long khi xöa ñöôïc xaây döïng ñeå theå hieän söï baát khuaát vaø tính ñoäc laäp cuûa nöôùc Vieät Nam. Ngaøy nay, chính quyeàn CSVN laø moät chính quyeàn khoâng nhöõng teä haïi maø coøn laø moät chính quyeàn cuùi ñaàu tröôùc ngoaïi xaâm qua vuï Hoaøng Sa vaø Tröôøng Sa. AÁy vaäy maø hoï vaãn oàn aøo toå chöùc kyû nieäm moät kinh ñoâ cuûa moät nöôùc nhoû beù nhöng bieåu hieän tinh thaàn baát khuaát vôùi Baéc Phöông haøng ngaøn naêm tröôùc. Chuyeän aáy coù ngöôïc ngaïo khoâng?

Xin ñeå caâu traû lôøi naøy cho Ñaûng Coäng Saûn Vieät Nam töï giaûi quyeát . Vaø ngöôøi vieát baøi naøy xin möôïn baøi hòch cuûa Lyù Thöôøng Kieät ñeå nhaéc nhôû  chính quyeàn Coäng saûn Vieät Nam veà theá naøo laø chuû quyeàn vaø baûo veä ÑAÁT NÖÔÙC- TOÅ QUOÁC VIEÄT NAM.

            

            Nam quoác sôn haø, Nam Ñeá cö.

            Tieät nhieân ñònh phaän taïi thieân thö.

            Nhö haø nghòch loã lai xaâm phaïm,

            Nhöõ ñaúng haønh khan thuû baïi hö.

            

            Hoïc giaû Nguyeãn Ñoàng Chi dòch:

            Nöôùc Nam Vieät coù vua Nam Vieät.

            Treân saùch trôøi chia bieät raønh raønh

            Côù sao giaëc giaùm hoaønh haønh?

            Roài ñaây bay seõ tan taønh cho coi.

            OÂng Ñaëng Baù Caûnh dòch:

            Vua Nam ngöï trò ñaát phöông Nam.

            Trôøi ñaõ phaân chia roõ ñòa baøn.

            Neáu keû aâm möu  mong laán chieám.

            Cuoái cuøng roài töôùng baïi quaân tan.

            Haø Ñình Huy

       Taøi lieäu tham khaûo:

                                 1)Vieät Nam Söû Löôïc – Traàn Troïng Kim

2)HaNoi the History of Hanoi ‘s Old quarter HaNoi Information, Vietnam’s Ancient Past Old Thang Long

3)     Baùch Khoa Toaøn Thö Wikipedia

4)     Khaâm Vieät Thoâng Giaùm Cöông Muïc

5)     Baùo Ngöôøi Vieãn Xöù – Haø Phöông Hoaøi

6)     RFA – Mac Lam

7)     Baùo Haø Noäi Môùi (2003)

8)     Nghieân Cöùu Lòch Söû  Traàn Quoác Vöôïng _ Vuõ Tuaán Saùn- Traàn Huy Baù

9)     Ñaïi Vieät Söû Kyù Toøan Thö

10) Lòch Söû Thuû Ñoâ Haø Noäi – Traàn Huy Lieäu

TÔI THẤY, HIỂU VIỆT NAM NGÀY NAY

 TÔI THẤY:

Tôi thấy bộ mặt Sàigòn

Hiện nay đổi mới, nhưng còn chưa cao!

Nhìn những khách sạn năm sao

Nhà hàng “ vĩ đại” người vào người ra

Trung tâm “ thư giãn” mọc ra

Sang trọng tầm cỡ như là ở Anh

Vũ trường tráng lệ đua tranh

Giành giưt khách nhảy tung hoành hằng đêm

Nhiều trường tư thục mang tên

Danh nhân Anh – Mỹ lềnh khênh trên đường

Chương trình học cũng lạ thường

Tiền học phí đóng thảm thương dân thành

Mỗi tháng ngàn đô đành rành

Giai cấp nào đủ sở hành cho con?

TÔI HIỂU:

Tôi hiểu rằng các nơi nầy

Là nơi giải trí của bầy đảng viên

Ăn chơi phung phí xài tiền

Cùng con cái họ liên miên đêm ngày

Đến đây tìm gái đánh bài ,

Rượu Tây“ thư giãn” mỗi  giờ vài chai

XO, rượu ngoại  lai rai chuyện thường

Tiền tiêu đâu phải là lương

Tiền do tham nhũng mọi đường kiếm vô

Một đêm xài bứt ngàn đô

Đúng là quan chức “ cáo Hồ” thời nay

Vương tôn công tử (đỏ) cao tay

Còn chơi thuốc lắc tìm say cõi tình

TÔI THẤY:

Tôi thấy Sài - gòn người xe

Phố xá dầy đặc như khoe sự giàu

Nhiều cao ốc đẹp tường rào

Vật liệu nhập cảng đủ màu đỏ xanh

Bên cạnh nhà xí hội tanh

Cùng hố rác rưởi  bu quanh nhặng ruồi

Ngày đêm bay hơi bốc mùi

Đem nhiều dịch bệnh điềm xui dân lành

Hàng triệu tiếng động cơ hành

Ngày đêm phun khói xả nhanh lên trời

Khói xe làm nghẹt phổi thôi

Hàng năm cả triệu người nhồi máu tim

Hệ thống cống rãnh giữ nguyên

Mỗi khi mưa đến triền miên nước đầy

Ngập lụt đến nửa ngọn cây

Người  dân nhoi nhúc như bầy kiến hôi

Tiền ngoại viện trợ thừa vôi

Nhưng lại không thấy đắp bồi rãnh mương

TÔI HIỂU:

Tiền mất vì phải vào rương

Cán bộ cất kỷ vô phương đụng vào

Nhũng lạm làm cán bộ giàu

Xe hơi hàng ngoại đổ vào đầy kho

Hàng lậu Trung cộng tự do

Tràn ngập đất nước khổ cho dân mình

Chính quyền Việt cộng làm thinh

Không dám phản kháng lại đồng tình thêm

Thuốc lá ,bia lậu đi đêm

Cán bộ biên giới yếu mềm vì đô (1)

Trước kia “kháng chiến” tam vô (2)

Bây giờ “ độc lập” đi vồ của dân

Tôi hiểu Sài gòn chết dần

Bởi mốt nhậu – hút bình dân thượng thời

Giai cấp thống trị ăn chơi

Đảng viên, cán bộ nơi nơi đầy đàng

Già nhậu ,trẻ nhậu bò càng

Hút thì khỏi nói, toàn hàng Tây Âu

Ngày trước “ cán ngố” vùng sâu

Răng đen mã tấu một gầu thuốc rê

Bập phà cảm thấy đê mê

Nay là “ cán nhớn” lại chê thuốc lào

Craven- ba số lúc nào

Ở trong túi áo dạt dào hương thơm

Đi xe loáng bóng nguyên trơn

Mái tóc bạc thếch da mờn  mốc meo

Lộ nguyên chân tướng dốt nghèo

Nhà quê lên tỉnh eo xèo năm xưa

TÔI THẤY:

Tôi thấy hiện tượng tiếm công

Lộng hành ngang ngược dân phòng công an

Hối lộ tệ nạn lệ làng

Bất thành văn kiện, nhưng càng viên niên

Chiếm đọat một nửa công viên

Làm nơi bán phở, đổi tiền đô la

Chưa thỏa mãn lại xây nhà

Đây ông “cán bự” phải là thường dân

Công an cũng chiếm lấy lần

Lề đường trước mặt nhà dân phố nghèo

Xây ki  ốt  bán thịt heo

Bia rượu nhậu nhẹt, tiền cheo hốt vào

Chẳng xem luật pháp ra sao

Công an nhỏ lớn làm giàu bất lương

Đó là do đảng chủ trương

Còn ai mà dám xuống đường kêu oan

TÔI THẤY:

Tôi thấy nỗi khổ dân làng

Không nhà không cửa lang thang ngoài đường

Trẻ con không được đến trường

Bà già ông cụ rách bương áo quần

Chân tay lở loét phù sưng

Lê trên ván gỗ cầm chừng xin ăn

Nhiều người bươi rác khó khăn

Cả ngày mới kiếm được dăm thỏi đồng

Và vài  bịt  giấy  nylon

Đem về đi bán tiền nong độ ngày

Rất nhiều bé gái đắng cay

Hì hụt lao động cả ngày lẫn đêm

Nhiều em bán máu kiếm thêm

Nhưng cũng chẳng có đủ tiền nuôi thân

Khi bệnh duy nhất chỉ cần

Vài ba viên thuốc, cũng không tọai nguyền

Vào nhà thương chẳng có tiền

Bác sĩ, y tá đuổi liền  không cho

Ra trước bệnh viện nằm co

Rồi chết không biết  khổ cho phận người

TÔI HIỂU:

Con cháu cán bộ giởn vui

Quần áo phê phủ vú nuôi đàng hoàng

“Cóc” mà muốn học làm sang

Mang danh “ công tử” nghênh ngang  phá làng

Nhờ vựa váo ánh hào quang

Cha, ông đảng cộng lộng tàng che thân

Ngày xưa là lũ bần nhân

Ngày nay được dịp vét dần tóm thâu

Châm ngôn “ vơ vét” làm đầu

Miễn sao đầy túi ấm gầu hầu bao

Mặc kệ ai chết ra sao?

TÔI THẤY:

Tôi thấy được nơi thôn quê

Sau ngày Việt cộng đi về mươi năm

Người dân sống dưới trăng rằm

Điện đèn không có tối tăm mây mù

Đường sá ổ gà lu bù

Cầu tre lắc lẽo lật  vù người qua

Đời sống dân thực kém xa

Các nước châu Á như là Thái Lan

Cán bộ xã ấp nghinh ngang

Bọn họ là một ông hoàng ngày xưa

Gái tơ bắt ép chẳng chừa

Vợ ba vợ bốn con thừa con rơi

Dân làng nghe tới rụng rời

Miền Tây có gả cán Tơi  Cái Bè

Tên này mối lái buôn ghe

Buôn phụ nữ đóng bè sang Miên

Làm gái nhà thổ trường niên

Có em mười tuổi thân duyên chưa đầy

Còn nạn tìm chồng bên Tây

Đài Loan ,Trung Quốc họ bày nhiều chiêu

Khổ cho gái việt đủ điều

Phơi hết “ đồ quý” để chiều người xem

Và rồi để được làm quen

Một tên  già chát , tật nguyền đời chê

Vì tiền thân phải ủ ê

Chồng Hàn, vợ Việt thảm thê cuộc đời

Tội này không phải do Trời

Mà cũng không phải do người dân Nam

Tội này của bọn ác gian

Đảng Cộng sản Việt làm tan nước nhà

Thuần phong mỹ tục bể ra

Cái thứ “ khỉ đột “ chun ra  từ rừng.

HÀ ĐÌNH HUY

QUÊN ĐI NỖI NHỤC

 Vieät kieàu veà nöôùc xoân xao

Queân ñi noãi nhuïc naêm naøo vöôït bieân

Troán chui trong nhöõng khoang thuyeàn

Tieàn, vaøng maát heát chuoát phieàn vaøo thaân

Qua tay nhöõng keû baát nhaân

Ñaàu naäu baõi beán ñeán daàn Coâng An

Cuøng boïn haûi taëc nghinh ngang

Haõm hieáp phuï nöõ boû caøng xuoáng saâu

Maëc cho choàng con thaûm saàu

Gia ñình ly taùn bieát ñaâu maø löôøng

Keâu trôøi keâu ñaát thaûm thöông

Nhöng nay vinh hieån xem thöôøng nhuïc xöa

Ruûng rænh vaøi ñoàng ñoâ thöøa

AØo aøo veà laïi nôi vöøa ra ñi

Maët maøy veânh vaùo phöông phi

AÊn chôi traùc taùng moãi khi ñeâm veà

Thoùi ñôøi nhìn thaáy uû eâ

Nhieàu teân ôû Myõ laøm ngheà löôïm lon

Khi veà ñeán taän Saøigoøn

Noå nhö caùi phaùo chaúng coøn ngaïi chi

Raèng laø giaùm ñoác Realty

Kyõ sö ñieän toaùn Hueâ Kyø chính toâng

Giaùo sö daïy hoïc tröôøng coâng

Tieán só hoùa hoïc laøm trong Giaùc Ñaøi ( 1)

Muïc ñích “ noå” ñeå thò oai

Vieät kieàu thöù thieät chaúng sai chuùt naøo

“Noå “ ñeå mong kieám ít “ñaøo”

Gaùi tô, môn môûn ra vaøo hoâ tel

Mua tình vôùi ít tieàn cheo

Khi trôû laïi Myõ hieåm ngheøo beänh mang

Si ña ñaùng kieáp cho chaøng

Suoát ñôøi laøm khoå hoï haøng, vôï con

Nhieàu oâng soáng, nhöng chaúng coøn

Taâm hoàn vaø chuùt loøng son vôùi ñôøi

Ñi ñaâu thieân haï cuõng cöôøi

“ Cha ñoù” mang beänh gieát ngöôøi baây ôi! (2)

Traùnh xa caùi thöù raùc rôi

Thaät laø tuûi phaän moät ñôøi kieáp sinh

ÔÛ ñôøi chaúng bieát phaân minh

Giöõa caùi oâ nhuïc - hieån vinh con ngöôøi

Xöa bò Vieät Coäng treâu ngöôi

Boû tuø haønh haï ba ñôøi toå toâng

Noåi nhuïc chöa giaûi quyeát xong

Nay laïi ñeøo boàng trôû laïi mua vui

Nhieàu teân chôi troø heân xui

Ñem tieàn veà “ cuùng” tìm muøi “ ñaàu tö”

Nghe lôøi keâu goïi giaû hö

Raèng yeâu toå quoác, baáy chöø Vieät Nam

Ngaøy xöa chinh chieán cho cam

Anh em huynh ñeä töông taøn vôùi nhau

Ngaøy nay “ thoáng nhaát” moät maøu

Cuøng nhau xaây döïng laøm giaøu nöôùc non

Nghe lôøi duï doå ngoït ngon

Nhieàu teân maát heát chaúng coøn ñoàng ten

Boû cuûa chaïy thoaùt thaân heøn

Khi veà ñeán Myõ laïi khen nöôùc nhaø

Naøo laø phaùt trieån xa hoa

Ngaøy nay sang troïng hôn laø ngaøy xöa

AÊn chôi “ boán vaùch” dö thöøa

Vieät Coäng nay laïi thích öa Vieät kieàu

Veà ñi nhaø nöôùc  ñoùn chieàu

Queo coâm ( Welcom) chaát xaùm ñuû ñieàu lôøi ru

Nhieàu teân trí thöùc coøn ngu

Bon chen tìm gaëp choùp bu Coäng thuø

Chuùng qua nöôùc Myõ coâng du

Ñeå maø xin ñöôïc aáp - ru  vieäc laøm

Cho ñôøi soáng ñöôïc vinh sang

Maø queân noãi khoå gian nan naêm naøo

Muùi maët xa rôøi ñoàng baøo

Tò naïn haûi ngoïai keâu gaøo ñaáu tranh

Nhieàu teân Haùt OÂ rôõm ranh

Chaïy troán coäng saûn laïi quanh trôû veà

AÊn chôi traùc taùng phuû pheâ

Nhieàu tay giaø laïi coøn reâ gaùi laøng

Goùp phaàn phaù vôû tan hoang

Thuaàn phong myõ tuïc haøng ngaøn naêm qua

Ngöôøi Vieät truyeàn thoáng oâng cha

Nghìn naêm vaên hieán, xoùt xa voâ cuøng

Vaäy maø coù keû ung dung

Bieát mình sai traùi vaãn chung ñaàu vaøo

Coøn noùi “ aên chôi caáp cao”

Vieät kieàu phaûi bieát “ maän” “ ñaøo” khaùc nhau

Thoâi thoâi thaønh thaät xin chaøo

Maáy teân tò naïn ñoåi maøu kyø nhoâng.

Hà Đình Huy

Hội Đồng Hương Tây Ninh

Lê Bình

Năm mới, California có tin mới. Tây Ninh Đồng Hương Hội Bắc California đã ra đời.

vùng bắc

Sau nhiều năm tháng chuẩn bị, kêu gọi, họp bàn…mà chẳng đi tới đâu. Người Tây Ninh mỗi năm cứ phải chạy về nam để chung vui với bà con Tây Ninh tại Nam CA…Sau khi ăn Tết xong, một số người đã họp bàn, khuyến khích nhau và đi đến cuộc họp mặt để cùng xây dựng Hội Đồng Hương Tây Ninh.

Tại nhà hàng Phú Lâm, San Jose lúc 10:30am ngày Chúa Nhật 16/.3/2014 đã đánh dấu một chuyển biến mới của bà con Tây Ninh đang sanh sống tại San Jose. Cuộc họp mặt đã diễn ra đầm ấm thân thương và rất Tây Ninh: Thiệt thà, chất phát đậm đà như hương vị Bánh Canh Trảng Bảng.

 Với sự vận động của quý ông Ông Bùi Đức Tài, Ông Nguyễn Ngọc Dũ, Ông Trần Minh Khiết, Ông Duy Văn, Ông Nguyễn Đăng Khích, Ông Trần Văn Sung, Ông Trần Minh Quan, Ông Nguyễn Thành Hưng, Ông Trần Kim Đãnh, Ông Nguyễn Thanh Liêm và Ông Dương Văn Ngừa buổi họp mặt đã có kết quả tốt đẹp.

Khoảng 130 đồng hương Tây Ninh đã họp mặt để thành lập Tây Ninh Đồng Hương Hội Bắc California. Buổi họp mặt bắt đầu với Lễ Chào Quốc Kỳ khai mạc lúc 11:00am. Sau đó giới thiệu thành phần tham dự. Ban Tổ Chức ghi nhận có sự hiện diện của Hội Quân Cảnh, Hội Cảnh sát Quốc Gia, Hiền tài Nguyễn Thanh Liêm, Ông Mai Khuyên Khu Hội, Ban Trị Sự Tộc Đạo Cao Đài tại địa phương cựu Chánh Trị Sự Mai Ngọc Tuyết, Chánh Trị Sự Đào Minh Ánh, Chánh Trị Sự Nguyễn Văn Bé,  Điện Thờ Phật Mẫu  Hiền Huynh Nguyễn Văn Y và đồng hương đến từ Sacramento, Oakland, San Francisco…v.v. Đặc biệt có sự tham dự của đại diện Tây Ninh Đồng Hương Hội Nam California. Các cơ quan truyền thông báo chí có Ông Hoàng Hoa Sài Gòn Film, Đài Truyền Hình Việt Today, nhà báo Phạm Lễ CM Magazine, phòng viên Nghê Lữ, nhật báo Cali Today, Nàng Thế Kỷ, Báo Thằng Bờm, Báo Đời Mới…v.v.

Sau lễ chào cờ khai mạc, Ban Tổ Chức ngỏ lời chào mừng đồng hương và quan khách. Trình bày mục đích của buổi họp mặt. Sau đó một Chủ Tọa Đoàn đã được bầu lên gồm có: Ông Nguyễn Ngọc Dũ, Ông Trần Minh Quan, Ông Trần Văn Sung, cô Trương thị Vân Lan, Ông Nguyễn Đăng Khích. Tiếp theo là việc đề cử nhân sự vào Ban Chấp Hành. Có quý ông Trần Minh Khiết, Ông Nguyễn Cười, Ông Duy Văn, Ông Nguyễn Thanh Hưng…và nhiều vị lão thành được đề cử, nhưng vì bận rộn và tuổi cao sức yếu nhiều vị đã không thể đảm đương công việc. Cuộc bầu phiếu diễn ra vui vẻ, thẳng thắn: Đồng hương tham dự bắt đầu cuộc bầu cử theo lối phổ thông và trực tiếp. Sau nhiều lần trình bày, thảo luận, bầu phiếu, đếm phiếu. Ban Tổ Chức đã chọn ra được một Ban Chấp Hành với thành phần như sau:

Hội trưởng: Nha sĩ Trần Minh Khiết, Phó Hội trưởng: Ông Nguyễn Thành Hưng, Ông Duy Văn, Cô Vân Lan, Tổng Thư Ký: Ông Nguyễn Đăng Khích, và Thủ Quỹ: Nha sĩ Tô Mỹ Huệ. Ban Giám Sát: Nha sĩ Nguyễn Hữu Tường và Ông Minh Đức Nguyễn Văn Phép.

Ban Tổ chức cũng đọc lên những lá thư chào mừng của đồng hương, quan khách không thể đến dự: Lá thư của ông Trịnh Quốc Thế từ Texas, lá thư của ông Từ Hiếu Côn, Gò Dầu, chủ hãng lịch Hương Quê, lá thư của ông Chu Tấn, Hội Nhân Sĩ Diên Hồng đã đến và phục vụ tại Tây Ninh 6 lần…v.v. Những lá thư tràn đầy tình cảm thân yêu.

Chủ Tọa Đoàn hoàn tất nhiệm vụ, Tân Hội Trưởng Trần Minh Khiết và thành phần nhân sự của ban Chấp Hành lên chào mừng và trình diện đồng hương. Ông Trần Minh Khiết ngỏ lời chào mừng và nhận nhiệm vụ đồng hương giao phó. Trong diễn từ chào mừng ông cho biết ông được tín nhiệm giao cho trọng trách, nhưng từ bây lâu nay ông chỉ là một người yểm trợ các hoạt động chưa bao giờ có kinh nghiệm làm việc cộng đồng. Xin bà con giúp đỡ và cùng làm việc để mỗi ngày hội sẽ phát triển nhiều hơn. Ông cũng cho biết sẽ cố gắng chu toàn trách nhiệm, sẽ cố gắng tổ chức nhiều cuộc họp mặt đồng hương để tình đồng hương càng ngày càng nẫy nở hơn. Sẽ tham dự các sinh hoạt với các hội đoàn bạn trong các công tác cộng đồng…v.v.

Sau cuộc bầu cử  là phần tiệc mừng họp mặt và văn nghệ giúp vui. Như bao nhiêu cuộc họp mặt của đồng hương, buổi họp mặt của Tây Ninh cũng diễn ra vui vẻ, náo nhiệt và đằm thắm. Những ca khúc về vùng đất “nắng cháy da người…” do người Tây Ninh sáng tác như: “ Tây Ninh Quê Mẹ” và “ Chuyến Xe Tây Ninh” của nhạc sĩ Duy Văn và Đoàn Thi được ca sĩ Thùy Nga và Nghệ sĩ Phương Thu hát lên trong ngày Xuân  với nổi nhớ miên man vô tận. Hòa cùng không khí ngày Xuân họp mặt sôi nổi, các đồng hương :Hoàng Anh , Hoàng Lê , Minh Khiết , Chi Loan , Anh Hạnh, Nguyễn Cười, Chi Diễm, Chi Huyền và các ca sĩ Trương Ngọc Mỹ,  Thanh Trúc  và  Duy Văn đã lần lượt trình bày  những ca khúc : “ Tôi yêu” “ Mưa Chiều Kỹ niệm”, “Mưa Rơi” “ Mùa Đông Của Anh” “ Lệ Đá” “ Trên 4 Vùng Chiến Thuật” “ Lá Rụng Ven Sông” “ Nhớ Nhau Hoài” “ Nữa Đêm Ngoài Phố” “ Tình Yêu Thủy Thủ” và “ Người Tình Và Quê Hương” đã đem lại cho ngày họp mặt thêm sống động . Tiếng hát  của các anh chị đồng hương nghe như không ngừng ở San Jose, hoặc thị xã Tây Ninh, nơi mà trước năm 1975 được xem là thủ phủ của Tỉnh, mà những tiếng hát ấy giờ đã vang xa và luồng quyện vào Tha La Xóm Đạo, những con đường rợp bóng tre, những vườn tầm vông đất Trảng Bàng…ruộng lúa Thanh Điền nằm hiền hòa bên dòng Vàm Cỏ Đông…là những kỷ niệm khó quên.  Lần đầu tiên họp mặt có nhiều xúc động kể sao cho hết! Đồng hương cùng tỉnh, cùng quê, cùng trường nhưng chưa bao giờ gần gủi để biết nhau. Ông Phạm Bằng Tường đã gặp ông Dương Quốc Dân trong xúc động. Ông Dương Quốc Dân là học trò cũ của thân phụ ông Phạm Bằng Tường tại trường Lê Văn Trung. Hai người gặp nhau với biết bao kỷ niệm. Họ kể lại cho nhau nghe những chuyện đã xảy ra hơn nửa thế kỷ trước khi còn là học sinh trung học. Chuyện thầy trò, chuyện học sinh, về ngôi trường cũ. Ông Trần Văn Sung sanh ra tại Tây Ninh, sống và lớn lên ở Sài Gòn nghe nhắc đến những địa danh, những vùng đất ông chưa đặt chân tới.

Có người bùi ngùi nói, thành lập Tây Ninh Đồng Hương Hội sau bao nhiều năm sinh sống tại vùng nầy là việc quá trể, nhưng trể còn hơn không. Hội sẽ là sợi dây nối kết tình làng nghĩa xóm, Cho cháu con nhớ đến quê hương.

Buổi họp mặt kéo dài đến 3:00pm, sau lời cảm tạ của Ban Tổ Chức mọi người quyến luyến chia tay.

Tưởng cũng nên biết thêm, Tây Ninh là một tỉnh ở miền Đông Nam Phần, cách Sài Gòn khoảng 100 km theo đường quốc lộ 1.

Vùng đất Tây Ninh từ thời xưa vốn là một vùng đất thuộc Thủy Chân Lạp, tên là Romdum Ray, có nghĩa là "Chuồng Voi" vì nơi đây chỉ có rừng rậm với muôn thú dữ như cọp, voi, beo, rắn.... Những người dân ở đây sống rất thiếu thốn, cơ cực cho đến khi người Việt đến khai hoang thì vùng đất này mới trở nên phát triển.Năm 1802, vua Gia Long lên ngôi, đồng thời đổi tên phủ Gia Định thành trấn Gia Định. Năm 1808, trấn Gia Định đổi lại đổi là thành Gia Định, gồm có 5 trấn là Phiên An, Biên Hòa, Vĩnh Thanh, Định Tường và Hà Tiên. Năm 1832, vua Minh Mạng tiếp tục tổ chức ở Gia Định, từ 5 trấn chia thành 6 tỉnh gồm có Phiên An (Gia Định), Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang,  Hà Tiên. Lúc bấy giờ, vùng đất Tây Ninh thuộc Phiên An. Năm 1838, vua Minh Mạng đổi Phiên An thành là tỉnh Gia Định gồm có 3 phủ, 7 huyện. Các phủ là Phủ Tân Bình có 3 huyện, Phủ Tân An có 2 huyện, Phủ Tây Ninh có 2 huyện là: huyện Tân Ninh và huyện Quang Hóa.

Huyện Tân Ninh: phía Bắc giáp Cao Miên (núi Chiêng, tức núi Bà Đen), phía Đông giáp huyện Bình Long phủ Tân Bình, phía Nam giáp huyện Bình Dương phủ Tân Bình và huyện Cửu An phủ Tân An, nguyên là đạo Quang Phong. Năm Minh Mạng thứ 19 (1838), bỏ đạo lập phủ với tên gọi phủ Tây Ninh, quản lý 2 huyện (với 7 tổng có 56 làng xã), theo Đại Nam nhất thống chí: Tân Ninh còn tiếp giáp với cả huyện Kiến Hưng phủ Kiến An tỉnh Định Tường nhà Nguyễn, vốn chỉ nằm bên bờ Tây sông Vàm Cỏ Tây. Năm 1890, sau khi lập Liên bang Đông Dương, người Pháp cắt một phần đất hạt Tây Ninh (hạt Tây Ninh nguyên là toàn bộ phủ Tây Ninh) là phần đất dọc theo rạch Ngã Bát cho Campuchia thuộc Pháp, trong đó có lẽ gồm cả phần đất tỉnh Svay Rieng (tức Soài Riêng). Các bản đồ của người Pháp xứ Nam Kỳ thuộc Pháp, vẽ với kỹ thuật Tây phương khá chính xác, vào các năm 1872 và 1886 (trước khi thành lập Liên bang Đông Dương năm 1887) đều vẽ "vùng lồi" Svay Rieng thuộc đất Nam Kỳ (Cochinchine).

  

Huyện Quang Hóa, phía Bắc và Đông giáp huyện Tân Ninh, phía Nam giáp huyện Cửu An phủ Tân An, phía Tây giáp huyện Kiến Hưng phủ Kiến An tỉnh Định Tường. Huyện lỵ ở thôn Cẩm Giang sau chuyển sang thôn Long Giang, có 4 tổng Hàm Ninh Hạ, Mộc Hóa, Giải Hóa, Mỹ Ninh, có 32 làng xã. (Đất huyện Quang Hóa phủ Tây Ninh nhà Nguyễn nay có thể là địa phân các vùng đất phía Nam tỉnh Tây Ninh như Bến Cầu, Gò Dầu, Trảng Bàng, các huyện Đông Bắc tỉnh Long An như Đức Huệ, Hậu Nghĩa, Mộc Hóa,  và phần phía Nam của tỉnh Svay Rieng Campuchia.

Theo Đại Nam Thực Lục thì vào khoảng năm 1845, Cao Hữu Dực (quyền Tuyên phủ sứ Tây Ninh) cho chiêu mộ dân trong phủ Tây Ninh lập ra 26 làng: Tiên Thuận, Phúc Hưng, Phúc Bình, Vĩnh Tuy, Phúc Mỹ, Long Thịnh, Long Khánh, Long Giang, Long Thái, An Thịnh, Khang Ninh, Vĩnh An, An Hòa, Gia Bình, Long Bình, Hòa Bình, Long Định, Phú Thịnh, Thái Định, Hòa Thuận, An Thường, Thuận Lý, Thiên Thiện, Hướng Hóa, Định Thái, Định Bình, đều thuộc phủ Tây Ninh. Vua Thiệu Trị phê chuẩn quyết định này.

Năm 1861, Sau khi thực dân Pháp chiếm Tây Ninh, sau nhiều lần thay đổi, năm 1897 Tây Ninh gồm có 2 quận là Thái Bình, Trảng Bàng, trong đó có 10 tổng, 50 làng.

Ngày 1 tháng 1 năm 1900, Toàn quyền Paul Doumer cho áp dụng nghị định ký ngày 20 tháng 12 năm 1899 đổi các khu tham biện (inspections) là tỉnh (province). Thời Pháp thuộc, Nam Kỳ được chia làm 20 tỉnh để cai trị và sau đó Cap St. Jacques (Vũng tàu) tách ra thành tỉnh thứ 21. Tây Ninh lúc đó là tỉnh thứ 12.

Gia, Châu, Hà, Rạch, Trà

Sa, Bến, Long, Tân, Sóc

Thủ, Tây, Biên, Mỹ, Bà.

Chợ, Vĩnh, Gò, Cần, Bạc và Cấp (Vũng Tàu)

Ngày 9 tháng 12 năm 1942, Thống đốc Nam kỳ ban hành Nghị định 8345 ấn định ranh giới Tây Ninh. Năm 1950, cắt một phần đất của Thái Hiệp Thạnh cũ thành lập thị xã Tây Ninh. Năm 1957, Tây Ninh chia thành 3 quận gồm có Châu Thành, Gò Dầu Hạ, Trảng Bàng. Năm 1963, tỉnh Tây Ninh thêm 4 quận là quận Phú Khương, Phước Ninh, Hiếu Thiện, Khiêm Hanh.

Tây Ninh nổi tiếng với những phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ. Núi Bà Đen cao 986m là ngọn núi cao nhất miền Nam Việt Nam và là nơi có nhiều truyền thuyết nổi tiếng, ở đây có động Kim Quang và một ngôi chùa cùng tên. Tây Ninh là thánh địa của đạo Cao Đài với Tòa Thánh Tây Ninh nguy nga, tráng lệ. Ngoài ra còn có đạo Phật, đạo Kitô, đạo Hồi và nhiều đạo khác.

Núi Bà đẹp như một bức tranh sơn thủy hữu tình. Trông xa xa, ngọn núi như chiếc nón lá nằm úp giữa vùng đồng bằng trù phú với những cánh đồng lúa xanh bát ngát, cây cối tươi tốt quanh năm. Núi Bà trải rộng 24km², gồm 3 ngọn núi là núi Bà Đen, núi Phụng và núi Heo, trong đó cao nhất là núi Bà Đen. Nói đến núi Bà, có Điện Bà, tức là chùa Linh Sơn Tiên Thạch Tự. Điện Bà ở lưng chừng núi với hai ngôi chùa là chùa Thượng và chùa Hang.

Ngọn núi này thu hút khách thập phương vì cảnh núi trời hùng vĩ, nhiều hang động, nhiều ngôi chùa linh thiêng vốn là nơi ẩn cư của nhiều sư sãi. Trên núi có một số hang động được làm nơi thờ tự như động Thanh Long, động Ông Hổ, động Ba Cô, động Ba Tuần, động Thiên Thai, động Ông Tà… Với chiều cao 986m so với mực nước biển, ngọn núi Bà Đen được mệnh danh là “nóc nhà” Đông Nam Phần.    

Theo các vị bô lão truyền miệng trong dân gian thì ngày xưa, núi Bà Ðen có tên gọi là Núi Một. Trên đó có một tượng Phật bằng đá, rất linh thiêng. Dân chúng chặt cây lá dọn đường lên núi cúng Phật. Người lên núi thường phải đi từng đoàn, vì dọc đường có rất nhiều beo cọp. Có một người con gái tên là Lý Thị Thiên Hương, ở Trảng Bàng văn hay võ giỏi. Vào mỗi ngày rằm cô hay lên núi lễ Phật. Trong làng, có chàng trai tên là Lê Sĩ Triệt để ý cô, đem lòng thương mến.

Vì thấy cô có nhan sắc, một ông quan định dùng võ lực bắt cô đem về làm thiếp. Ông cho một thầy võ thi hành kế gian. Khi cô Lý bị thầy võ kia đánh bại, sắp gặp nạn, thì Lê Sĩ Triệt cứu thoát. Về nhà, cô thuật truyện lại, được cha mẹ đồng ý, trai tài gái sắc yêu nhau, cha mẹ gả cô cho chàng trai họ Lê. Lúc bấy giờ, Võ Tánh đang chiêu binh, Lê Sĩ Triệt ra tòng quân. Lý Thị Thiên Hương ở nhà chờ chồng. Một hôm, cô đang lễ Phật trên núi thì gặp một bọn cướp đến cướp chùa, thấy người con gái đẹp vây bắt. Cô đánh đuổi bọn cướp, nhưng thế cô, mở vòng vây chạy thoát vào rừng rồi mất tích.

Trên chùa, vị hoà thượng trụ trì một ngày kia đang tụng kinh, bỗng thấy một người con gái mặt đen nhưng xinh đẹp hiện ra nói: "Ta đây họ Lý, khi 18 tuổi bị rượt nên té xuống hố chết. Nay ta đã đắc quả, xin Hoà Thượng xuống triền núi phía Ðông Nam tìm thi hài ta mà chôn cất dùm". Vị hoà thượng này y lời, đi tìm xác cô, đã chết lâu ngày nắng thiêu đốt thành màu đen nhưng không tan rã, bèn đem về chôn cất sau chùa. Lý Thị Thiên Hương rất linh hiển, ai cầu chi được nấy. Dân chúng quanh vùng tấp nập đến cầu xin. Từ đấy, ngọn núi được dân chúng truyền tụng là Núi Bà Đen  (kính trọng gọi là Núi Bà)

Câu chuyện ra tới tai Tả Quân Lê Văn Duyệt. Ông bèn lên núi tìm hiểu, và hứa dâng sớ về triều phong chức cho cô gái họ Lý này, nếu cô linh hiển cho ông thấy tận mắt Cô bèn nhập vào xác một ngưòi con gái, nói rằng: "Hồn của thượng quan sau này sẽ được chức thần kỳ vinh hiển, nhưng xác của thượng quan sẽ bị hành hạ". Lê Văn Duyệt nói: "Bổn chức không cầu xin cho biết tương lai mình, mà chỉ muốn biết rõ căn nguyên của nàng". Cô gái rơi nước mắt, kể lại câu chuyện chết oan ức của mình, và nhắc lại duyên nợ tiền định với chàng Lê Sĩ Triệt.

Theo lời kể, sau khi thành Bình Ðịnh thất thủ, Võ Tánh tự hoả thiêu, chồng nàng đã thác, còn nàng chết trở thành tiên thánh, xuống cõi trần thế để cứu nhân độ thế. Lê Văn Duyệt dâng sớ, phong cho cô Lý thị Thiên Hương "Linh Sơn Thánh Mẫu", ngự ở Núi Một, tức là núi Bà Ðen ngày nay. Núi Bà Ðen nổi danh linh hiển, kỳ bí, nhiều phép lạ, khó ai giải thích được.

Ngoài ra, Tây Ninh nổi tiếng với các loại sản vật:

Bánh Tráng nướng phơi sương: Sản vật độc đáo của Trảng Bàng. Lọai sản phẩm này ngày nay được sản xuất theo lối công nghiệp, là loại bánh tráng hai lớp, nướng và phơi sương, màu trắng ngà. Để làm ra Bánh Tráng phơi sương phải tốn nhiều công phu và khá cầu kỳ.

Bánh Canh: Bánh Canh Trảng Bàng là thức ăn nổi tiếng của Tây Ninh có từ rất lâu đời. Nó đã trở thành một sản phẩm nổi tiếng, Trảng Bàng là điểm dừng chân của du khách. Sợi bánh canh ở đây làm từ gạo ngon vừa dai, vừa thơm lại mềm mướt. Nước lèo ngọt mùi xương và cộng với gia vị tạo thành vị thanh nhẹ. Ngoài ra, những thành phần khác như rau sống, giá, ớt tươi, chanh…đặc biệt thịt heo cuốn với Báng Tráng nướng phơi sương và 2 loại rau độc đáo: Cần nước và rau Vỵ làm món ăn trở thành độc nhất vô nhị không nơi nào có. Tất cả hòa quyện với nhau cho ra món ăn tuyệt vời.

Muối tôm: là một món ăn khác rất nổi tiếng của Tây Ninh. Trong muối có trộn tôm khô rang chín, giả nhỏ; chấm trái cây cóc, xoài, me, ổi… với muối Tôm Tây Ninh thì khó có thể quên được hương vị. Muối có thể để được lâu, trong hộp hay túi, bọc ni-lông được bày bán làm quà cho du khách.

Muối tôm không chỉ gồm muối và tôm, làm cũng mất nhiều thời gian và công sức nên muối khá đắt. Trong muối có tôm, thịt, tỏi, cải đỏ, muối, ớt, bột nêm... rồi cho vào xay đều, rang và phơi cho muối dậy mùi thơm. Tên thì như vậy “Muối”, nhưng muối tôm lại phân thành vô số các loại với mùi vị và cảm nhận rất khác khi ăn. Muối tôm Tây Ninh gồm nhiều thành phần và công đoạn làm khá phức tạp nên giá cao hơn so với các loại muối bình thường.

Mãng cầu Bà Đen:  Trồng tại khu vực gần núi Bà Đen của Tây Ninh.

Bánh tráng trộn là món hấp dẫn khác. Bánh tráng me với những bịch mắm me, hành phi thơm lừng, đậu phộng, muối ớt dành cho người thích tiện lợi cũng hấp dẫn lắm. Chỉ một bịch với các thành phần chuẩn bị sẵn, người ăn cứ thế trộn lẫn các gói gia vị, làm thành nước chấm cay, ngọt ngọt, chua chua để chấm chung với bánh tráng dẻo và dai, ngon khó tả.

Ốc Xu sống trên núi Bà có hình dáng gần giống loài ốc bươu nhưng mình dẹt và nhỏ hơn. Người dân ở đây cho rằng, ốc này ăn vào không những ngon vì thịt dai mà còn có tác dụng chữa nhức mỏi. Ốc Xu ăn luộc hoặc hấp là ngon nhất, giữ nguyên hương vị nhất.

Người ta nói, đơn giản là ốc xu luộc với sả hoặc hấp gừng, ăn dai và giòn. Đặc biệt, khác vời nhiều loại ốc chấm mắm, ốc xu ăn với muối tiêu chanh mới đúng vị. Nếu thích đậm đà và lạ miệng hơn, có thể dùng ốc trộn gỏi, xào me, xào tỏi, xào sa tế...

Nem bưởi: Món nem (ăn chay và ăn mặn đều dùng được) là một trong những “món ngon vật lạ” của đất Tây Ninh. Nem bưởi dễ ăn và tiện lợi. Chua chua, mặn mặn, ngọt ngọt, cay ớt và tiêu và mùi đặc biệt khó lẫn vào đâu đã làm nên “tiếng tăm” của nem bưởi.

Người Tây Ninh tài tình lắm khi loại bỏ được vị đắng của vỏ bưởi và biến nó thành thứ đồ ăn phổ biến. Nhìn những chiếc nem màu tươi rói, được gói như nem thịt hẳn nhiều người sẽ ngạc nhiên lắm khi biết thành phần của nó. Nguyên liệu chính của món này là vỏ bưởi và đu đủ xanh bào phơi khô trộn với nhiều vị như khế chua, ớt hiểm, tiêu, lá vông nem, chùm ruột, lá chuối.

Kể về Tây Ninh biết bao giờ mới cho hết chuyện? Năm mới Tây Ninh Đồng Hương Hội Bắc Cali vừa thành hình. Chúc bà con càng ngày càng đông, càng vui nhiều và nhắc cho con cháu biết nơi đó ông bà cha mẹ đã ra đi.

Lê Bình

LỜI TÂM QUYẾT CỦA ĐỆ NHẤT NỮ LƯU LÊ THỊ CÔNG NHÂN

Leâ Thò Coâng Nhaân

Moät laàn nöõa, toâi xin khaúng ñònh, toâi khoâng bao giôø ñaàu haøng, khoâng bao giôø thoûa hieäp vôùi CSVN cho duø ñieàu toài teä nhaát coù theå xaûy ñeán. Vaø ñoái vôùi toâi, ñi tuø chöa phaûi laø ñieàu toài teä nhaát. Nhöng coäng saûn hoï vaãn thöôøng xuyeân tuyeân boá thoâng qua nhöõng ngöôøi tay sai laø caùc coâng an vôùi chuùng toâi laø ñi tuø thì deã thoâi. Nhöng hoï seõ laøm cho cuoäc soáng cuûa chuùng toâi neáu nhö khoâng bò ñi tuø coøn toài teä hôn laø ñi tuø. (Leâ Thò Coâng Nhaân)

Lôøi Taâm Huyeát Cuûa Ls Leâ Thò Coâng Nhaân :

« Xin chaøo toaøn theå quyù vò ñoàng baøo ngöôøi Vieät Nam taïi haûi ngoaïi ñang tham döï cuoäc bieåu tình choáng laïi söï ñaøn aùp cuûa nhaø caàm quyeàn Coäng saûn Vieät Nam ñoái vôùi phong traøo ñaáu tranh daân chuû.

Xin chaøo toaøn theå quyù vò treân dieãn ñaøn vaø taát caû nhöõng vò khaùch Quoác teá, nhöõng ngöôøi nöôùc ngoaøi ñang uûng hoä cho cuoäc ñaáu tranh ñoøi daân chuû, nhaân quyeàn vaø töï do cho ngöôøi Vieät Nam cuûa chuùng toâi. Hieän giôø laø 3 giôø 40 phuùt, saùng ngaøy 26 thaùng 2, vaø chæ coøn hôn 3 tieáng ñoàng hoà nöõa thì toâi seõ bò coâng an thaåm vaán taïi soá 87 ñöôøng Traàn Höng Ñaïo, Haø Noäi laø truï sôû cuûa coâng an Thaønh phoâ´ Haø Noäi. Ñaây laø laàn trieäu taäp thöù 4 cuûa coâng an Thaønh phoá Haø Noäò, cho giaáy trieäu taäp laàn thöù 4 cho vôùi laàn trieäu taäp gaàn ñaây nhaát maø toâi ñaõ kieân quyeát khoâng ñi thaåm vaán, vaø raát coù theå ngaøy mai hoï seõ ñeán aùp giaûi toâi ñi thaåm vaán. Ñoàng thôøi, toâi cuõng xin nhaéc vôùi toaøn theå quyù vò laø anh Nguyeãn Vaên Ñaøi cuõng bò trieäu taäp ñi thaåm vaán taïi ñòa chæ nhö treân.

Tình hình hieän nay cuûa phong traøo ñaáu tranh daân chuû ôû Quoác noäi hieän ñang raát ngaët ngheøo, ñuùng nhö lôøi anh Nguyeãn Khaéc Toaøn vöøa trình baøy. Bôûi vì, moät trong nhöõng ngöôøi laõnh tuï xuaát saéc nhaát cho phong traøo ñaáu tranh daân chuû baát baïo ñoäng vaø oân hoaø cuûa chuùng ta laø Linh muïc Nguyeãn Vaên Lyù - ñaõ bò baét giöõ vaø giam caàm töø ngaøy 18 thaùng 2 cho ñeán nay. Vaø ñeán ngaøy hoâm nay, 25 thaùng 2 thì Linh muïc Nguyeãn Vaên Lyù ñaõ chính thöùc bò nhaø caàm quyeàn Coäng saûn Vieät Nam khôûi toá theo khoaûn c, ñieàu 88 Boä luaät toá tuïng hình söï Vieät Nam laø toäi tuyeân truyeàn choáng phaù nhaø nöôùc XHCNVN. OÂng laø moät trong nhöõng ngöôøi saùng laäp vaø laõnh ñaïo cuûa khoái 8406, vaø laø ngöôøi coá vaán vaø uûng hoä raát tích cöïc vaø hieäu quaû cho Ñaûng Thaêng Tieán Vieät Nam. Vai troø cuûa Linh muïc Nguyeãn Vaên Lyù, cuõng nhö ñaïo ñöùc vaø khaû naêng chieán ñaáu cuûa oâng thì chuùng ta cuõng khoâng caàn phaûi noùi nhieàu. Ñoù laø moät taám göông saùng choùi khoâng chæ ñöôïc nhöõng ngöôøi yeâu chuoäng daân chuû töï do vaø hoaø bình cuûa Vieät Nam toân vinh, maø oâng coøn ñöôïc caû theá giôùi ghi nhaän bôûi nhöõng coâng lao vaø thaønh töïu maø oâng ñaõ coáng hieán baèng caû cuoäc ñôøi cuûa mình cho phong traøo ñaáu tranh daân chuû ôû trong nöôùc, vaø laø ngöôøi Cha (linh muïc) voâ cuøng kính yeâu cuûa toâi. Toâi laø thaønh vieân cuoái cuøng trong 4 thaønh vieân coâng khai cuûa Ñaûng Thaêng Tieán Vieät Nam ñöôïc coâng an trieäu taäp laøm vieäc chính thöùc, tính töø sau Teát aâm lòch cho ñeán nay. Vaø thaät söï toâi cuõng khoâng ñoaùn tröôùc ñöôïc cuï theå nhöõng vieäc gì coù theå xaûy ra vôùi toâi. Nhöng toâi xin khaúng ñònh baèng taát caû löông taâm, traùch nhieäm vaø tình caûm cuûa mình ñoái vôùi ñaát nöôùc Vieät Nam vaø daân toäc Vieät Nam laø toâi seõ chieán ñaáu tôùi cuøng cho duø chæ coøn coù moät mình toâi ñeå ñaáu tranh, tröôùc heát laø giaønh laáy nhaân quyeàn cho chính mình, vaø giaønh laáy nhaân quyeàn, daân chuû vaø töï do cho ngöôøi daân Vieät Nam. Vaø Coäng saûn Vieät Nam ñöøng coù mong chôø baát kyø moät ñieàu gì laø thoûa hieäp, chöù ñöøng noùi laø ñaàu haøng töø phía toâi.

Toâi khoâng thaùch thöùc. Nhöng Coäng saûn Vieät Nam neáu ñaõ haï quyeát taâm thöïc hieän nhöõng haønh vi toäi aùc baèng caùch chaø ñaïp leân nhaân quyeàn cuûa ngöôøi daân Vieät Nam vaø muoán tieáp tuïc dìm ñaát nöôùc Vieät Nam trong moät söï taêm toái veà maët chính trò, ngheøo naøn veà maët kinh teá, laïc haäu veà maët vaên hoaù keùo daøi cho tôùi taän ñôøi con chaùu cuûa chuùng ta, cuõng nhö cuûa chính nhöõng ngöôøi Coäng saûn thì tuyø hoï cöù vieäc haønh xöû vôùi nhöõng caùi gì maø hoï coù. Gia ñình toâi ñaõ chuaån bò cho tröôøng hôïp xaáu nhaát, ñoù laø toâi seõ bò khôûi toá vaø coù theå bò ñi tuø. Nhöng toâi xin khaúng ñònh moät laàn nöõa, ñoù vaãn chöa phaûi laø ñieàu toài teä nhaát coù theå xaûy ra.

Khoâng ai hôn chính Ñaáng Taïo hoùa -Thöôïng ñeá ñaõ sinh toâi ra treân coõi ñôøi naøy. Nhôø qua moät theå xaùc ñoù laø cuûa meï toâi vaø cha toâi Vaø toâi ñaõ ñöôïc sinh ra laø moät con ngöôøi thì toâi coù ñaày ñuû nhöõng nhaân quyeàn cô baûn maø Thöôïng ñeá - Ñaáng Taïo hoùa ñaõ ban cho toâi, chöù khoâng phaûi laø ngöôøi meï, ngöôøi cha xaùc thòt ñaõ sinh ta toâi treân ñôøi. Vaø toâi ñaáu tranh vì daân chuû, nhaân quyeàn vaø töï do cho Vieät Nam hoaøn toaøn xuaát phaùt töø nieàm tin, töø löông taâm vaø traùch nhieäm cuûa toâi ñoái vôùi chính toâi, ñoái vôùi daân toäc Vieät Nam vaø ñoái vôùi Ñaáng Taïo hoùa ñaõ sinh ra toâi. Nhöõng gì maø toâi ñaõ laøm ñöôïc, tuy heát söùc nhoû beù, nhöng neáu nhö töøng caù nhaân chuùng ta töï coi mình laø con ngöôøi, maø laïi thôø ô tröôùc soá phaän chính trò cuûa mình, cuõng nhö cuûa daân toäc Vieät Nam maø chöa uûng hoä, hay uûng hoä roài maø chöa tham gia, hay tham gia roài maø tham gia chöa tích cöïc. Xin haõy maïnh daïn, can ñaûm noùi leân tieáng noùi cuûa mình.

Coäng saûn ñaõ heát söùc thaønh coâng trong moät vieäc laøm cho daân toäc Vieät Nam soáng chìm trong noãi sôï haõi haøng chuïc naêm trôøi. Nhöng neáu taát caû chuùng ta ñeàu sôï haõi nhö vaäy thì toâi e raèng chuùng ta ñaõ sôï quaù möùc caàn thieát. Nhö toâi ñaõ noùi ñoù, nhaäp nguïc cöùu quoác cuõng chöa phaûi laø ñieàu toäi teä nhaát coù theå xaûy ra. Toâi khoâng noùi mình laø moät taám göông, nhöng toâi nghó raèng, neáu nhö toâi coù theå taïm thôøi nhaän moät nhieäm sôû môùi heát söùc baát ñaéc dó, ñoù laø nhaø tuø thì toâi mong raèng taïi nhieäm sôû ôû beân ngoaøi, töùc laø xaõ hoäi ñoù, seõ coù nhieàu nhöõng ngöôøi con Vieät Nam tieáp tuïc nhöõng coâng vieäc maø toâi coøn ñang laøm. Taát nhieân, trong nhieäm sôû môùi baát ñaéc dó ñoù, toâi seõ coá gaéng heát söùc ñeå vaãn tieáp tuïc coâng vieäc truyeàn baù veà daân chuû, nhaân quyeàn vaø ñaáu tranh vì daân chuû, nhaân quyeàn vaø töï do cho ngöôøi daân Vieät Nam.

Kính thöa nhöõng vò khaùch Quoác teá, nhöõng gì maø quyù vò ñaõ uûng hoä, ñaõ leân tieáng ñeå theå hieän söï quan taâm vaø uûng hoä cuûa quyù vò ñoái vôùi coâng cuoäc ñaáu tranh cuûa chuùng toâi thaät söï laø voâ cuøng quyù baùu, xuaát phaùt töø löông tri cuûa quyù vò. Toâi chæ coù theå noùi moät caùch ngaén goïn laø toâi tri aân quyù vò trong cuoäc ñôøi naøy. Nhöng coù leõ naøo chuùng ta chæ coù theå laøm ñöôïc ñeán theá? Theá giôùi vaên minh phaùt trieån veà nhaân vaên, nhaân quyeàn, vaên hoùa vaø kinh teá, khoâng leõ chuùng ta chæ laøm ñöôïc nhö vaäy ñoái vôùi coâng cuoäc ñaáu tranh giaønh nhaân quyeàn, daân chuû vaø töï do ngöôøi Vieät Nam cuûa chuùng toâi?

Nhaø caàm quyeàn Coäng saûn Vieät Nam coù ñaëc ñieåm maø toâi xin ñöôïc khaúng ñònh vôùi tö caùch laø moät ngöôøi daân Vieät Nam bình thöôøng, vaø toâi mong raèng quyù vò seõ hieåu ñöôïc ñieàu ñoù maø coù theå vaän duïng moät caùch hieäu quaû. Xuaát phaùt töø moät caùi vaên hoaù (toâi muoán noùi ñaây laø CSVN) thaáp keùm, moät phöông phaùp ñaáu tranh hoaøn toaøn phi nhaân ñaïo, phi nhaân baûn, laø chuyeân chính, baïo löïc, voâ saûn ñeå ñaøn aùp, ñeå traán aùp vôùi moät muïc tieâu hoaøn toaøn phi ñaïo lyù, voâ chính trò vaø coù theå noùi laø phi phaùp, ñoù laø taäp trung taát caû quyeàn löïc laõnh ñaïo ñaát nöôùc vaø xaõ hoäi vaøo moät nhoùm ngöôøi nhoû beù vaø tröôøng kyø thöïc hieän, thi haønh caùi cheá ñoä ñoäc taøi. Cho neân taát caû nhöõng ñieàu ñoù ñaõ taïo neân moät caùi taâm lyù tieåu nhaân cho Coäng saûn, ñoù laø hoï raát kinh sôï tröôùc nhöõng aùp löïc Quoác teá, tröôùc nhöõng tieáng noùi cuûa nhöõng ñaát nöôùc vaên minh, nhöõng toå chöùc nhaân quyeàn theá giôùi. Taïi sao hoï laïi sôï? Ñôn giaûn hoï sôï laø bôûi vì nhöõng tieáng noùi ñoù coù moät söùc naëng raát lôùn, moät yù nghóa raát laø lôùn treân tröôøng Quoác teá maø baûn thaân nhöõng ngöôøi Vieät Nam cuûa chuùng toâi (ôû trong Quoác noäi thì khoâng noùi, ñuùng khoâng aï) keå caû ñang sinh soáng taïi nhöõng ñaát nöôùc vaên minh vaø phaùt trieån moät caùch baát ñaéc dó vì tò naïn Coäng saûn chöa theå laøm ñöôïc ñieàu ñoù.

Cho neân toâi raát mong muoán khoâng chæ trong tröôøng hôïp khaån nguy nhö hieän nay maø chính giôùi Quoác teá, baùo giôùi Quoác teá, cuõng nhö nhöõng ngöôøi coù ñôøi soáng taâm linh treân toaøn theá giôùi haõy noùi leân tieáng noùi cuûa mình moät caùch maïnh meõ, moät caùch kòp thôøi ñeå sau naøy chuùng ta seõ khoâng coù nhöõng giaây phuùt phaûi hoái haän raèng, chuùng ta ñaõ khoâng laøm heát söùc mình, chuùng ta ñaõ khoâng duøng heát söùc mình, trong khi chuùng ta hoaøn toaøn coù theå laøm ñöôïc nhieàu hôn ñeå giuùp ñôõ cho nhöõng ngöôøi daân ñang soáng ôû moät ñaát nöôùc beù nhoû, ngheøo khoù vaø laïc haäu nhö Vieät Nam. Nhöõng ngöôøi daân ñoù ñaõ can ñaûm chaáp nhaän nhöõng hy sinh veà vaät chaát, veà an nguy caù nhaân ñeå noùi leân tieáng noùi löông tri cuûa mình, chæ mong laáy laïi nhöõng nhaân quyeàn cô baûn nhaát cuûa moät con ngöôøi maø nhöõng ñieàu ñoù ñaõ bò cheá ñoä ñoäc taøi Coäng saûn Vieät Nam khoâng nhöõng cöôùp ñi maø coøn chaø ñaïp vaø thuû tieâu haøng chuïc naêm ñaèng ñaúng vöøa qua, vaø seõ coøn tieáp tuïc tuøy thuoäc vaøo coâng cuoäc ñaáu tranh cuûa chuùng ta maïnh meõ vaø hieäu quaû ñeán ñaâu.

Xin caùm ôn toaøn theå quyù vò ñaõ laéng nghe. Toâi xin ñöôïc taïm bieät dieãn ñaøn ñeå chuaån bò cho cuoäc thaåm vaán ngaøy hoâm nay. Moät laàn nöõa toâi xin khaúng ñònh, nhöõng vieäc ñaøn aùp naøy khoâng laøm aûnh höôûng tieâu cöïc ñeán phong traøo ñaáu tranh cuûa khoái 8406, cuûa Ñaûng Thaêng tieán Vieät Nam, cuûa Lieân Ñaûng Laïc Hoàng. Nhöõng ngöôøi naøo trong hoaøn caûnh bò buoäc phaûi hy sinh chaáp nhaän nhöõng nhieäm sôû baát ñaéc dó thì nhöõng ngöôøi khaùc seõ tieáp tuïc ñöùng leân vaø gaùnh vaùc nhöõng coâng vieäc coøn ñang dang dôû cuûa chuùng toâi. Vaø xin quyù vò haõy laïc quan tin töôûng, bieát ñaâu hoï coøn laøm toát hôn chuùng toâi. Vaø chuùng ta haõy caàu Chuùa phuø hoä cho anh Nguyeãn Khaéc Toaøn, ngöôøi ñang hieän dieän taïi ñaây ñaõ töï nguyeän khaúng ñònh, cam keát baèng taát caû löông trò cuûa anh laø seõ tieáp tuïc coâng vieäc naøy. Taát nhieân, anh Nguyeãn Khaéc Toaøn cuõng chæ laø moät caù nhaân taïi thôøi ñieåm hieän taïi coù maët, thì toâi xin ñöôïc gôûi lôøi tri aân tôùi anh Nguyeãn Khaéc Toaøn. Vaø lôøi nhaén gôûi cuûa toâi cuõng daønh cho taát caû nhöõng chieán só daân chuû hoøa bình khaùc coøn coù khaû naêng tieáp tuïc ôû beân ngoaøi ñeå chieán ñaáu.

Moät laàn nöõa, toâi xin caûm ôn toaøn theå ñoàng baøo ngöôøi Vieät cuûa chuùng ta.

Vaâng, moãi ngöôøi moät baøn tay, maø baøn tay cuûa toâi coøn nhoû hôn baøn tay cuûa quyù vò. Chuùng ta haõy goùp phaàn moät caùch maïnh meõ kòp thôøi, haàu mong cho coâng cuoäc ñaáu tranh cuûa chuùng ta seõ ñi ñeán thaéng lôïi moät caùch sôùm hôn laø nhöõng gì maø CSVN hieän nay ñang tuyeân truyeàn vôùi moät neàn daân chuû boá thí, moät nhaân quyeàn theo ñònh nghóa rieâng cuûa CSVN, vaø moät neàn daân chuû trong voøng tay cuûa quyû Satan.

Moät laàn nöõa, toâi xin khaúng ñònh, toâi khoâng bao giôø ñaàu haøng, khoâng bao giôø thoûa hieäp vôùi CSVN cho duø ñieàu toài teä nhaát coù theå xaûy ñeán. Vaø ñoái vôùi toâi, ñi tuø chöa phaûi laø ñieàu toài teä nhaát. Nhöng coäng saûn hoï vaãn thöôøng xuyeân tuyeân boá thoâng qua nhöõng ngöôøi tay sai laø caùc coâng an vôùi chuùng toâi laø ñi tuø thì deã thoâi. Nhöng hoï seõ laøm cho cuoäc soáng cuûa chuùng toâi neáu nhö khoâng bò ñi tuø coøn toài teä hôn laø ñi tuø. ...

Soáng theá naøo thì soáng, vaãn phaûi giöõ loøng töï troïng vaø löông taâm cuûa mình. Vaø löông taâm vaø loøng töï troïng cuûa toâi, chôù khoâng phaûi laø meï toâi, khoâng phaûi laø cha Lyù, khoâng phaûi laø anh Ñaøi, vv… nhöõng ngöôøi maø toâi voâ cuøng yeâu meán vaø kính troïng. Maø chæ coù löông taâm vaø loøng töï troïng cuûa toâi noùi vôùi toâi raèng, khoâng bao giôø ñaàu haøng. Moät laàn nöõa, xin caûm ôn quyù vò ñaõ laéng nghe."

Leâ Thò Coâng Nhaân

YÊU EM NGƯỜI THƠ

Ta ngoû lôøi yeâu em töø kieáp tröôùc

Mong ñöôïc yeâu vaø noùi chuyeän traêm naêm,

Nhöng Trôøi baûo: thôøi gian chöa ñeán luùc

Ta quay  veà laàm luûi kieáp aâm thaàm

Em kieåu dieãm, coøn ta thì ngaây daïi

Yeâu theá naøo, ngöôøi con gaùi trong thô?

Neân Thöôïng Ñeá baûo chôø:nhieàu kieáp nöõa

Ta nghó mình moät gaû thaät ngu ngô

Ñem chuyeän moäng mô, noùi maõi haèng giôø

Nhö con nghieän , vaät vôø trong  doïc taåu

Coù nhieàu luùc döõ daèn nhö khuyeån caåu

Cuõng nhieàu khi hieàn töïa daùng ma soeur

Ngöôøi trong thô ôi! Ta nhôù haèng giôø.

Haõy ñeå ta ru, cho troøn nhieàu kieáp

Em cöù nguû,trong voøng tay tröù tuyeät

Cuûa rieâng ta, chaøng  thi só traùi muøa

Duy Văn